Tonya

Tonya
İlçe
İlçenin Kadıralak Tabiat Parkı'ndan görünümü Tonya Fol Deresi Sel Oba ve Akkese Yaylaları'ndan Tonya Kalınçam Vadisi'ne doğru Tonya'nın Merkez Mahalleleri
Tonya'nın Trabzon'daki konumu
İlçe sınırları haritası
Ülke	Türkiye
İl	Trabzon
Coğrafi bölge	Karadeniz Bölgesi
İdare
• Kaymakam	Timur Büyükçe[1]
• Belediye başkanı	Osman Beşel (AK Parti)
Yüzölçümü
• Toplam	176 km²
Rakım	733 m
Nüfus  (2018)
• Toplam	14.592
• Kır	-
• Şehir	13.914
Zaman dilimi	UTC+03.00 (TSİ)
ISO 3166 kodu	TR-61
Posta kodu	61500
İl alan kodu	462
İl plaka kodu	61
Resmî site Tonya Belediyesi Tonya Kaymakamlığı

Tonya (Romeika: Τόνια), Trabzon iline bağlı bir ilçedir. Tonya ilçesi, doğudan Düzköy ve Maçka, güneyden Gümüşhane iline bağlı Kürtün, kuzeyden ve batıdan Vakfıkebir ile Şalpazarı ilçeleri ile çevrilidir.

Trabzon ilinin denize sahili olmayan bir ilçesidir. Tonya ilçe merkezinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 733 metredir.^[2] İlçenin yüzölçümü 176 km²dir.^[3] Arazi genel olarak engebelidir. Yüksek dağ sıralarına rastlanmamakla birlikte mevcut tepeler kuzeyden güneye doğru uzanır. Bu uzantılar arasında bulunan Fol Deresi ile Çamlık Deresi Vadisi Tonya sınırları içinde kalır. İlçe merkezi Fol Deresi Vadisinde kurulmuştur.

Tonya'nın en yüksek tepesi 1.900 m yüksekliğindeki Karakısrak tepesidir.

İlçe sınırları içinde büyük akarsu ve göl yoktur. En önemli akarsu Fol Deresi'dir. Fol Deresi, Tonya'nın güneyinde Kürtün İlçesi sınırlarındaki Erikbeli Tepesi'nden doğar.

Kuzeye doğru Tonya topraklarını geçtikten sonra Vakfıkebir İlçesi merkezinden Karadeniz'e dökülür. İkinci önemli akarsu Toksar tepesinden kaynağını alarak Beşikdüzü İlçesinden denize dökülen Çamlık Deresi'dir.

Akarsuların rejimi düzenli değildir. Bahar aylarında karların erimesi ile su miktarı artar. Yaz aylarında azalır. Bununla birlikte yukarıda sözü edilen akarsuların kuruduğu hiç görülmemiştir.

İklim, Karadeniz iklimi ile karasal iklim arasında bir geçiş alanıdır. Karadeniz kenarından yükselen tepeler üzerinde bulunan ormanlar sürekli nem çekerler. Denizden gelen su buharı burada yoğunlaşır, sis haline gelir. Bu nedenle özellikle yaz aylarında günlerin büyük bir bölümü sisli geçer. Güneşli havalar daha çok sonbaharda görülür. Yaz aylarında ortalama sıcaklık 20 derece, kış aylarında 6-7 derece civarındadır.

Çevrede iklimin etkisiyle bitki örtüsü bir paralellik gösterir. Arazinin büyük çoğunluğunu meralar ve ormanlar kaplar ve yoğun ormanlar ilçenin güney yönündeki Kalınçam Köyü çevresindedir. Bu ormanlar yayvan ve iğne yapraklı ağaçlardan oluşur. Bölgede en iyi yetişen ağaç kızılağaçtır. İnsan emeği olmadan kendi kendine yetişebilmektedir.

Trabzon Sancağına ait 1486, 1515, 1520 ve 1554 tarihli Tahrir Defterlerinde Tonya, Karaağaç (Karaağaç) ve Şova (Şenocak) ile ilgili kayıtlar bulunmamaktadır. 1583 yılında Kumyatağı (İskenderli) mezrasıyla birlikte “Tonya mea Kumyatağı” adıyla yer alan yerleşimde ikamet eden nüfusun %97.20'si, 1682 yılında da nüfusun tamamı Müslümanlardan oluşmaktadır. Tonya'nın yakın çevre köylerinden olması nedeniyle Tonya bölgesi içinde değerlendirilen Karaağaç ve Şova köylerinin 1583'teki nüfusunun %45.86'sı ve 17. yüzyılın ortalarına doğru kurulan Koçkur köyü ile birlikte bu üç köyün 1682 yılındaki nüfusunun tamamı Müslümanlardan oluşmaktadır. Erkeklerin baba isimlerinin öz Türkçe ya da Müslüman Türkler tarafından kullanılan isimler olmasından yola çıkarak Tonya ve çevresine önemli bir Çepni ve diğer Türkmen yerleşiminin yaşandığı değerlendirilmektedir. 1583 yılında yerleşimde 171 nefer kaydedilmiş olup bunun 167'si Müslüman ve 4'ü Hristiyan'dır. Bu 171 neferden; 132'si bennak hane (çok az toprağı veya hiç toprağı olmayan), 4'ü ispenç hane (gayrimüslim) ve 35'i mücerred (yetişkin bekâr erkek) olarak tasnif edilmiştir. Buna göre yerleşimde kadın ve erkek olmak üzere 715 kişinin yaşadığı tahmin edilmekte olup bununda 695'i Müslüman ve 20'si Hristiyanlardan oluşmaktadır. Burada belirtilen nüfusun tek bir yerden ziyade Tonya olarak adlandırılan alanda dağınık halde yaşadığı değerlendirilmektedir. O dönemki Tonya köyünün tamamı Müslümanlardan oluştuğu bilgisine göre Hristiyan nüfusun Kumyatağı mezrasında yaşadığı anlaşılmaktadır. 167 Müslümanın 20'sinin baba adının Hristiyan adlı olması bunların sonradan Müslüman olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte 8 isimle ilgili baba adı mı geldiği yerleşim bilgisi mi olduğu net olmamakla birlikte bunlarından sonradan Müslüman olduğu kabulü halinde sonradan Müslüman olan kişi sayısının toplamda 28 kişi olma ihtimali bulunmaktadır. Tonya'ya gelen ve yerleşimi kuran Müslümanların, Ağasar Vadisi boyunca gelenlerden oluştuğu, Hristiyanların ise Akçaabad nahiyesine bağlı Sıdıksa ve çevre köyler ile İspir kazasının Kabahor nahiyesine bağlı Ciro köyünden olduğu ve bir kısmının da Gümüşhane kazalarından olabileceği değerlendirilmektedir. 1682 yılına gelindiğinde Tonya köyünde 82 nefer Müslüman hane reisi bulunmaktadır. Bunlarda sadece ikisinin baba adı Hristiyan isme sahiptir. 1650-1651 yıllarında Tonya köyünde 5 avarız hanesi (1 avarız hanesi 20 hane) ve 100 nefer (hane reisi) bulunmaktadır. 1682 yılına gelindiğinde nefer (hane reisi) sayısı 82 kişi (toplam nüfus tahmini 410 kişi) olarak kaydedilmiştir. 17. yüzyılda Celâli saldırıları, başıbozuk eski askerler, eşkıyalık hareketleri nedeniyle nüfusun azaldığı ve özellikle Hristiyan nüfusun diğer büyük şehirlere göç ettiği değerlendirilmektedir.^[4]

Tonya, zeamet tarafından yönetilmesi nedeniyle civar köylerin merkezi konumda olmuştur. Tonya uzun yıllar Akçaabad nahiyesine bağlı kalmış olup 18. yüzyılın ortalarına doğru Gümüşhane kazasına bağlı Torul nahiyesi bağlanmış daha sonra da bir naibin görev yaptığı kaza statüsü ile Gümüşhane (Maden) Mülhakatına bağlanmıştır. 1848 yılında Tonya kaza statüsünde olmakla birlikte kaymakamlık seviyesinde olmayıp müdürlük seviyesinde görülmektedir. Bu durum küçük bir kaza olarak ele alındığını belirtmektedir. İlk kaza müdürü de yerel eşraftan köklü bir aileden olan Hacısalihzâde Süleyman Ağa'dır. 1858 yılından itibaren bir süre Vakfıkebir ile birleşme olmuştur. 1869/70 yılında Tonya-Vakfıkebir nahiye olarak kayıtlarda yer almaya başlamıştır. 1873 yılında Vakfıkebir yeniden kaza olmakla birlikte Tonya'nın durumu bir süre netleşmemiştir. 1875 yılında yeniden Vakfıkebir ile birlikte kaza olarak görülmektedir. 1875 yılında 18 hanelik bir köyden ibaret olan Tonya köyü merkezli Tonya nahiyesi, 1881 yılında merkez kazaya bağlı müstakil nahiye olmuş, 3 Ağustos 1913 tarihinde ise yeniden Vakfıkebir kazasına bağlanması kararlaştırılmış ancak bu durum 1916'da kesinlik kazanmıştır. 1881 yılında Tonya nahiyesine 19 köy/mahalle bağlı olup 1508 hanede toplam 3.978 kişi yaşamaktadır. Nahiyede 19 cami/mescit, 3 medrese ve 5'de dükkan/mağaza bulunmaktadır.^[5] 1891 yılında Tonya nahiyesi 21.892 dönüm araziye sahiptir. 1902 yılı Trabzon Vilayet Salnamesine göre Ortamahalle yerleşiminde Cumartesi günleri pazar kurulmaktadır. 1904 yılı kayıtlarına göre Tonyalılar silah kullanmada maharetli olarak tanımlanırken, nahiyede tabanca ve tüfek gibi silah imalatı gelişmiştir.^[6] 1909 yılına gelindiğinde Tonya nahiyesindeki nüfus 13.222 kişi olarak görülmektedir.^[5] 1903 yılı salnamesine göre Tonya nahiyesinde, şehir merkezinde harap bir câmi ile bir iptidai (ilkokul) ve 2.455 haneden oluşan köylerinde ise 15 cami, 5 medrese ve iptidai (ilkokul) bulunmaktadır.^[7] 1904/1905 yılında Tonya nahiyesinde 5.396 kadın ve 5.216 erkek olmak üzere 10.612 kişi yaşamaktadır.^[8]

Birinci Dünya Savaşından sonra Osmanlı Devleti toprakları İtilaf Devletleri tarafından paylaşılmaya başlanınca Doğu Karadeniz bölgesini de Ruslar istila etmişlerdi. Rusların bu istilasına karşı Tonya'nın yerli halkı düzenli ordu kuvvetlerine yardımcı olarak aylarca savunmada bulunmuşlar ve bunda da oldukça başarılı olmuşlardı. Harşit Cephesinde bulunan Türk Kuvvetleri bozulunca Ruslar bütün güçleriyle Tonya üzerine yürümüş ve sonra da yerli halk batıya doğru göç etmek zorunda kalmıştır. 16 Temmuz 1916 tarihinde Tonya işgal edilmiş oldu. Rus kuvvetleri daha sonra 17 Şubat 1918 tarihinde çekilince Tonya düşman işgalinden kurtulmuş oldu.^{[kaynak belirtilmeli]}

Tonya'nın merkezi Konakyanı Mahallesinde, Ali Ağa Vakfı Camisi arsasında 1930 ortalarında modern yol yapılmaya başlanmış ve 1940'larda iskana açılma sayesinde burada ekonomik bir canlanmanın başlanmasıyla da şehirleşme de başlamıştır. 1939'da Tonya merkezinde; 1 hükûmet konağı, 1 mektep, 15 dükkân, 2 kahve, 2 fırın ve 1 camii bulunmaktadır.^{[kaynak belirtilmeli]}

Tonya, 4 Mart 1954 tarih ve 6324 sayılı kanun ile 22 köyün bağlı olduğu bir ilçe olmuş ve 11 Ocak 1955 tarihinde de belediye teşkilatı kurulmuştur. Belediye kuruluşundan 1958'e kadar Orta Mahalle'yi kapsarken, 1958'te Kaleönü ve Karşular mahalleleri ile Karşular'dan ayrılarak kurulan Yeni Mahalle dahil edilmiştir. 1955 yılında Tonya şehir merkezinin nüfusu 1.331 kişiden oluşurken, ilçe olmasının etkisiyle 1960 yılındaki nüfusu 5.360 kişi olmuştur. Köylerdeki nüfus ise 1955 yılında 19.718 kişiyken 1960 yılında 18.121 kişiye gerilemiştir. 1968'te Ağırköy (Büyük Mahalle) yerleşimi, belediye sınırlarına katılmıştır.^{[kaynak belirtilmeli]}

Bölge, Osmanlıların Trabzon'u fethinden (1461) önceki devirde buraya Horasan bölgesinden gelen Çepni Türkleri tarafından Türkleştirilmiştir. Tonya ilçesi daha önceleri Vakfıkebir ilçesine bağlı olmasından mütevellit, Osmanlı kaynaklarında pek bahsi geçmez. Osmanlı'da bir dönem Tonya'yı da içine alan bölgeye Vilayet-i Çepni denilmiştir. Bu deyiş Giresun, Trabzon ve Gümüşhane illerinin geneli için kullanılmıştır.

Not: Büyükşehir yasası nedeniyle köyler mahalle statüsüne geçtiğinden 2013'ten itibaren kır nüfusu tabloda yer almamıştır.
Tonya nüfusu 2020 yılına göre 13.914. Bu nüfus, 6.735 erkek ve 7.179 kadından oluşmaktadır. Yüzde olarak ise: %48,40 erkek, %51,60 kadındır.

"Tonya" adının ilçeye verilişi ile ilgili çeşitli söylentiler olmakla birlikte bunlardan gerçeğe uygun olarak görüleni şöyledir;

Bölgeye ilk yerleşen Rumlar döneminde bir Rum Beyi Tonia adındaki kızına bölgeyi çeyiz olarak vermiş, bundan böyle bu bölgenin adı da kızın adına izafeten Tonia olarak kalmış. Zamanla Tonya adını almıştır. Ayrıca Tonya ilçesinin merkezine yöre halkı tarafından Konakyanı adı verilir.

Derebeylik döneminde merkezde bulunan derebeyin konağından gelmektedir. Konağınyanı söylenişi zamanla Konakyanı olarak kalmıştır.

Günümüzde suç oranı geçmişine göre bir hayli düşük olan Tonya'da temel geçim kaynağı hayvancılıktır. Tereyağı ve peyniri ünlüdür. Tereyağı festivali düzenlenmektedir.

Yaz ayları insanlar mezere dedikleri yaylalarına göç ederler. Kışa doğru tekrar evlerine geri dönerler.

Dışa göç oldukça fazladır. İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa ve Sakarya en çok göç verilen illerdir. Sarıyer (Büyükdere), Büyükçekmece, Avcılar, Şirinevler, Ümraniye (Dudullu), Üsküdar (Kirazlıtepe), Şile Tonyalıların en çok ikamet ettiği İstanbul ilçeleridir.

Okuma oranının çok yüksek olduğu ve 2007 yılında Karadeniz'de yılın mahallesi seçilen Sayraç Köyü de Tonya'nın sınırları içerisindedir.

Yıl	Toplam	Şehir	Kır
1955[9]	21.049	1.331	19.718
1960[10]	23.481	5.360	18.121
1965[11]	26.053	6.126	19.927
1970[12]	22.862	10.077	12.785
1975[13]	24.570	10.544	14.026
1980[14]	24.905	11.059	13.846
1985[15]	26.530	12.394	14.136
1990[16]	25.790	11.058	14.732
2000[17]	28.107	12.666	15.441
2007[18]	17.052	7.711	9.341
2008[19]	16.766	7.660	9.106
2009[20]	17.023	7.446	9.577
2010[21]	16.716	7.399	9.317
2011[22]	16.098	7.310	8.788
2012[23]	15.493	7.112	8.381
2013[24]	15.620	15.620	veri yok
2014[25]	15.217	15.217	veri yok
2015[26]	14.771	14.771	veri yok
2016[26]	14.471	14.471	veri yok
2017[26]	14.008	14.008	veri yok
2018[26]	14.592	14.592	veri yok
2019[26]	14.116	14.116	veri yok
2020[26]	13.914	13.914	veri yok
2021[26]	13.754	13.754	veri yok
2022[26]	13.457	13.457	veri yok
2023[26]	14.315	14.315	veri yok
2024[26]	13.785	13.785	veri yok

Seçim	İsim	Parti
1963	Cemil Fazlı Hacısalihoğlu		Adalet Partisi
1968
1973
1977	Ahmet Uzuner		Cumhuriyet Halk Partisi
1984	Ali Koç		Sosyal Demokrasi Partisi
1989			Sosyaldemokrat Halkçı Parti
1994
1999	Ahmet Kurt		Anavatan Partisi
2004			Adalet ve Kalkınma Partisi
2009
2014	Osman Beşel
2019
2024

Sıra	İsim	Görev yılları	Not
1	Fevzi Tunçay	1954 - 1955
2	Yusuf Kemal Barutçu	1955 - 1957
3	Selahattin Çetin	1957 - 1958
4	Cemil Akınç	1958	Kaymakam V.
5	Avni Uzun	1959
6	Remzi Gökseven	1960 - 1961	Kaymakam V.
7	Ahmet Başsoy	1961 - 1963
8	Cemil Akınç	1963 - 1967
9	Şener Yılmaz	1967 - 1968
10	Şevket Ekinci	1968 - 1969
11	Aydoğan Yurdakul	1969 - 1970
12	Fahir Işıksız	1970 - 1971
13	Şükrü Düdükçü	1972
14	Atilla Koç	1973 - 1974	Kaymakam V.
15	Gültekin Ündey	1974 - 1976
16	Ahmet Bilgealp	1977 - 1978
17	Selahattin Hatipoğlu	1978	Kaymakam V.
18	Ahmet Ertan Yücel	1978 - 1980
19	İsmet Tabaş	1980
20	Ramazan Aksoy	1980 - 1982
21	İsmail Kaya	1982 - 1986
22	Erdoğan Ülker	1986 - 1989
23	Meftun Dallı	1990 - 1991	Kaymakam V.
24	Turgut Subaşı	1991 - 1992
25	Mehmet Ali Özkan	1992 - 1994
26	Ahmet Erdoğdu	1994 - 1995	Kaymakam V.
27	Resul Kır	1995 - 1997
28	Arslan Yurt	1997 - 2000
29	Abdullah Aslaner[a]	2000 - 2003	Kaymakam V.
30	Zafer Ataman	2001
31	Hüseyin Ergin Sarıibrahim	2001 - 2002
32	Rıfat Altan	2002 - 2004
33	Ediz Sürücü	2003	Kaymakam V.
34	Hüseyin Nail Atay[b]	2004 - 2005
35	Bülent Tekbıyıkoğlu
36	Mutlu Akyol	2005
37	Fikret Zaman[c]	2005 - 2007
38	Uğur Sezer	2006
39	Ünal Koç	2006 - 2007
40	Muharrem Eligül	2007
41	Faruk Ekiz	2007 - 2009
42	Fikret Zaman[d]	2009 - 2010	Kaymakam V.
43	Şenol Turan	2010 - 2012
44	Yeliz Yıldızhan	2012 - 2014
45	Halid Yıldız	2013 - 2014	Kaymakam V.
46	Sedat Sırrı Arısoy	2014
47	Zihni Yıldızhan
48	Halit Mengi	2014 - 2017
49	Bayram Yıldız	2017 - 2018	Kaymakam V.
50	Mesut Yakuta[e]	2018
51	Osman Sayılır	2018 - 2020
52	Muhammed İkis	2020 - 2923
53	Adem Eser	2023 - 2024
54	Timur Büyükçe	2025 - günümüz
Kaynak:[27]

Mahalleler Tonya ilçe merkezi toplam 5 mahalleden oluşur.

Köyler

• Tonya Belediyesi 5 Aralık 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.