Subutay

Subutay (Moğolca: Сүбээдэй / Sübe'edei, Sübütei, Farsça: سوبداى بهادر Sūbdā'ī bahādur, Çince: 速不台 ya da 速別額台; 1176 - 1248), Cengiz Han ve Ögeday'ın başlıca stratejisti olan Moğol generali.^[1] Subutay, insanlık tarihinin en büyük bitişik imparatorluğu olan Moğol İmparatorluğu'nun genişlemesinin bir parçası olarak tarihteki diğer tüm komutanlardan daha fazla bölgeyi fethettiği veya ele geçirdiği 20'den fazla seferi yönetti ve 65 meydan muharebesi kazandı.^[2] Zaferlerini genellikle sofistike stratejileri ve birbirinden yüzlerce kilometre uzakta hareket eden orduları rutin olarak koordine etmesi sayesinde kazandı.^[3] Subutay, kendisini Orta Asya'dan Rus bozkırlarına ve Avrupa'ya götüren seferlerinin coğrafi çeşitliliği ve başarısı ile tanınır. Subutay, birçok kişi tarafından Cengiz ve Ögeday Han'ın fetihlerinde etkili olan tarihteki en büyük askeri komutan olarak kabul edilmektedir.^[4]

Tarihçiler, Subutay'ın 1175 yılında,^[5] muhtemelen bugünkü Moğolistan'da bulunan Yukarı Onon Nehri'nin hemen batısında doğduğuna inanmaktadır. Bazı tarihi anlatılar onun Uraangkay klanına mensup olduğunu iddia etmektedir. Bu anlatılara göre, ren geyiği halkının bir üyesi olarak Subutay, tüm Moğolların sahip olduğu doğuştan gelen doğal binicilik eğitiminden yoksundu ve bu da onu, Moğollar arasında bir yabancı haline getiriyordu.^[6]

Ancak son zamanlarda yapılan çalışmalar bu eski anlatıyı göz ardı etmektedir. Stephen Pow ve Jingjing Liao, "...Moğol İmparatorluğu'nun en büyük generalinin, bozkır göçebe kültürünün ren geyiği çobanı bir yabancısı olduğunu hayal etmenin yarattığı ironi duygusunun modern yazarlar için güçlü bir edebi çekiciliğe sahip olduğunu" belirtmektedir.^[7]

Aslında Subutay'ın ailesi, nesiller boyunca Temuçin'in (geleceğin Cengiz Han'ı) ailesiyle ilişkilendirilmişti. Subutay'ın büyük büyük büyükbabası Nerbi'nin, Moğol Hanı Tumbina Sechen'in müttefiki olduğu iddia edilmektedir. Subutay'ın babası Jarchigudai'nin, Baljuna Gölü'nde zor durumda kaldıklarında Temuçin ve takipçilerine yiyecek sağladığı ve Subutay'ın ağabeyi Çelme'nin de Moğol ordusunda general olarak görev yaptığı ve Temuçin'in yakın bir arkadaşı olduğu iddia edilmektedir. Çelme, Moğol platosunun birleştirilmesi sürecinde ağır yaralı Temuçin'i kurtardı. Bir diğer kardeşi Çaurhan'dan ise Moğolların Gizli Tarihi'nde bahsedilir.^[8]

Subutay'ın Yuan Tarihi'ndeki biyografisine göre, Subutay'ın babası bir keresinde efendisi Taizu'ya (Cengiz Han) sunmak üzere bir koyun sürüsünü güdüyordu. Soyguncularla karşılaşınca esir alındı. Huluhun (Subutay'ın kardeşi) ve Subutay tam zamanında yetiştiler ve mızraklarıyla soygunculardan bazılarını bıçakladılar. Atlar ve adamlar birlikte düştü ve grubun geri kalanı geri çekildi ve ayrıldı. Sonuç olarak, babalarının zorluğunu hafiflettiler ve koyunlar imparatorun makamına ulaşabildiler.^[9]

Bu yakın aile ilişkisine rağmen, bazıları Subutay'ın kariyerinin Moğol İmparatorluğu'nun bir meritokrasi olduğunun kanıtı olduğunu düşünmektedir. Doğuştan halktan biriydi, sözde bir demirci olan Jarchigudai'nin oğluydu. Subutay 14 yaşındayken, 17 yaşındayken orduya katılan ağabeyi Çelme'nin izinden giderek Temuçin'in ordusuna katılmak üzere klanından ayrıldı ve Cengiz'le kan bağı olmayan birinin ulaşabileceği en yüksek komutanlığa kadar yükseldi.^[10] On yıl içinde generalliğe yükseldi ve öncü birliklerde görev yapan dört tümenden birinin komutanı oldu. 1211'de Kuzey Çin'in istilası sırasında Subutay, kıdemli Moğol generali Cebe ile ortaktı ve bu ortaklık Cebe'nin 1223'teki ölümüne kadar devam edecekti. 1212 yılında Huan'ı ele geçirerek kaynaklarda bahsedilen ilk büyük bağımsız harekâtını gerçekleştirdi.

Subutay'ın bağımsız komutanlık için ilk şansı 1197 yılında, 22 yaşındayken Merkitlere karşı yapılan harekât sırasında geldi. Subutay'ın rolü öncü olarak hareket etmek ve Tchen Nehri'ndeki Merkit kamplarından birini yenmekti. Subutay, Cengiz Han'ın ekstra seçkin birlikler teklifini reddetti ve bunun yerine bir Moğol firarisi kılığında Merkit kampına tek başına gitti. Subutay, Merkitleri ana Moğol ordusunun çok uzakta olduğuna ve tehlikede olmadıklarına ikna etmeyi başardı. Sonuç olarak, Merkitler muhafızlarını indirip devriyelerini sınırlandırarak Moğolların Merkitleri kolayca şaşırtıp kuşatmasına ve iki generali esir almasına olanak tanıdı.^[11] Ayrıca 1204 yılında Naymanlara karşı yapılan ve Moğollara, Moğolistan üzerinde tam kontrol sağlayan savaşta öncü birliklerin komutanı olarak görev yaptı.

Subutay, savaş sanatında büyük bir yenilikçiydi. Çin, Rusya ve Avrupa'nın istilasında Subutay, genellikle büyük mesafelerle ayrılmış büyük kuvvetleri rutin olarak koordine etti. Subutay'ın manevraları düşmanlarını yanıltmak ve onları beklenmedik yönlerden vurmak için tasarlanmıştı. Jin'in 1232'deki Moğol istilası, son derece avantajlı arazilerine rağmen o zamana kadar başarılı olan Jin kuvvetlerini sürekli olarak birbirinden ayırdı, çünkü ana orduları izole olana ve açlıktan ölene kadar hangi Moğol ordularının sahte hangilerinin gerçek tehdit olduğunu belirleyemediler. Güçlü bir şekilde tahkim edilmiş yerler, tüm organize direniş yok edilene kadar atlanacak ve göz ardı edilecekti. Kuşatmalar kritik ya da savunmasız yerlerle sınırlı kalırdı; diğer durumlarda Moğollar ya abluka kuvveti bırakır ya da tahkim edilmiş kaleleri görmezden gelir ve etrafındaki tarımı tahrip ederdi, böylece geri kalan halk tahkim edilmiş duvarlar içinde kalırsa açlıktan ölürdü.^[12]

Carrhae ya da Malazgirt Meydan Muharebesi'nde olduğu gibi, bozkır atlı okçu ordularının düşmanlarını saatlerce hatta günlerce oklarla yavaş yavaş zayıflattığına dair yaygın algının aksine, Subutay çok daha kararlı ve akıcı bir şekilde savaştı; ağır ateş gücü, derin düzenlerle hızlı süvari hücumları için açıklıklar yaratmak için kullanıldı. 1223'teki Kalka Nehri Muharebesi'nde Subutay'ın 20.000 kişilik ordusu, dokuz günlük bir geri çekilmenin ardından 80.000 kişilik Rus ordusunu oyalayarak bozguna uğrattı ve ardından uzun süreli bir gülle bombardımanı olmaksızın hemen dönüp kesin bir hücum gerçekleştirdi. Rus ordusunun öncü birlikleri, ikinci dalga daha savaş alanına ulaşmadan ve konuşlanmaya başlamadan önce çoktan kaçmaya başlamıştı.^[13]

Subutay, Cengiz Han'la birlikte kuşatma savaşında mühendislerin değerini fark eden ilk Moğol generallerinden biriydi. Meydan savaşlarında bile kuşatma makinelerinden yararlandı. Mohi Muharebesi'nde Macar arbaletçiler, Moğolların bir gece köprü geçişini geri püskürttüler ve ertesi gün nehri geçmek için savaşan Moğollara önemli kayıplar verdirdiler. Subutay, Macar arbaletçilerinin kıyılarını temizlemek ve hafif süvarilerinin daha fazla kayıp vermeden nehri geçmesinin yolunu açmak için büyük taş atıcılar yapılmasını emretti. Kuşatma silahlarının bu şekilde kullanımı, düşman ordusuna saldırırken aynı zamanda direnişlerini kırmak için topçu bombardımanlarının kayıtlara geçen ilk kullanımlarından biriydi. Uygulamada, bu kullanım daha çok I. Dünya Savaşı'nda bir saldırıdan hemen önce düşman hatlarını yumuşatmak ve bozmak için kullanılan sürünen yaylım ateşine benziyordu.^[14]

Cengiz Han gibi Subutay da düşman saflarında bölünmeler yaratma ve onları şaşırtma konusunda bir ustaydı. Korkunç Moğol ünü, anlaşmazlıkları yayan son derece etkili casus ağları ve kilit yerel liderlere verilen teşviklerle birleştiğinde, rakiplerinin etkili bir şekilde birleşmesini ve tam kapasiteyle savaşmasını engelledi.

1217 yılında Cengiz Han, Subutay'ı nefret edilen Merkitleri ve müttefikleri olan Kuman-Kıpçak konfederasyonunu, günümüz Orta Kazakistan'ında avlaması için gönderdi. Subutay onları 1217'de Çu Nehri'nde ve 1219'da Vahşi Kıpçak topraklarında tekrar mağlup etti. Subutay, 1219'daki Çem Nehri savaşından önce öncü birliklerine çocukların oyuncaklarını taşıttı ve Merkit'ten kaçan bir grup aileymiş gibi onları geride bıraktı. Bu aldatmacanın bir sonucu olarak, Subutay'ın ordusu Merkit/Kıpçak liderliğini şaşırtmayı, kuşatmayı ve ele geçirmeyi başardı.^[15]

Harizmli II. Muhammed, kısa bir süre sonra Irgız Nehri boyunca Subutay'a saldırdı. Orta Asya'nın büyük bölümünü fethetmiş olan Sultan'ın seçkin kuvvetleri karşısında sayıca bire üç üstünlük sağlamasına rağmen, Subutay şiddetli bir savaşın ardından onu püskürttü ve gece boyunca geri çekildi. Pers kaynaklarına göre bu savaş, Muhammed'in Moğolları meydan savaşında yenebileceğine dair güvenini sarstı, çünkü Subutay sadece 20.000 kişilik küçük bir kuvvete komuta ediyordu ve onunla savaşmak bile istemiyordu. Söylendiğine göre Moğol ordusu, onun sol kanadını yok etti ve oğlundan takviye gelene ve savaş alanı karanlığa bürünene kadar neredeyse merkezini kırıp onu esir aldı.^[16] Bu savaş nedeniyle Muhammed, daha önceki savaşlarda olduğu gibi Karahıtay İmparatorluğu'ndaki karışıklıktan yararlanamadı.

Cengiz Han, Moğol elçilerinin idam edilmesine misilleme olarak Harizm'i işgal etmek üzere 1219 yılının sonlarında Moğol ordusunu batıya doğru yönlendirdi. Yaklaşık 100.000 silahlı adamdan oluşan Moğol ordusu, Harezim İmparatorluğu kuvvetlerinden sayısal olarak üstündü ve Moğollar, aldatma ve hızlı manevra yoluyla, izole edilmiş Harezm ordularını tepki veremeden ayrıntılı bir şekilde mağlup etti.

• Gürcistan ve Kafkasların Moğollar tarafından istilası
• Moğolların Avrupa'yı istilası