Protaktinyum

Protaktinyum, aktinit grubundan, atom numarası 91, atom ağırlığı 231 olan radyoaktif bir element. Kısaltması Pa şeklindedir. 1871'de Dmitri Mendeleyev, toryum ve uranyum arasında bir elementin varlığını öngördü. 1900'de William Crookes, uraniyumdan protaktinyumu izole etti. Bu, yoğun bir radyoaktif maddeydi, ancak onu yeni bir kimyasal element olarak tanımlayamadı ve bu nedenle ona uranyum-X adını verdi. Adı da bu yüzden "Protos" ve "Aktinyum" kelimesinin birleşimidir. İlk olarak 1913 yılında Kasimir Fajans ve Oswald Helmut Göhring tarafından tanımlanmıştır. Protaktinyum-231 izotopu ise Otto Hahn ve Lise Meitner tarafından 1917-18 arasında keşfedilmiştir. İlk olarak 1934 yılında Aristid V. Grosse tarafından izole edilmiştir. Uranyum cevherlerinde çok az miktarda bulunan nadir, zehirli ve pahalı bir elementtir. Protaktinyum adı 1949 yılında IUPAC tarafından belirlendi. 1961 yılında Büyük Britanya Atom Enerjisi Kurumu, yaklaşık 55.000 kilogram uranyum cevheri işlemek için yaklaşık 500.000 dolar harcamak zorunda kalmasına rağmen, 125 gram %99,9 saflıkta protaktinyum üretebildi. En uzun ömürlü protaktinyum izotopu olan protaktinyum-231'un yarılanma ömrü 32.760 yıldır.

Protaktinyum, ₉₁Pa

Cam bir tüp içindeki proaktinyum-231
Görünüş	Parlak gümüşi metalik
Standart atom ağırlığı Ar, std(Pa)	231,03588(1)
Periyodik tablodaki yeri
Hidrojen Helyum Lityum Berilyum Bor Karbon Azot Oksijen Flor Neon Sodyum Magnezyum Alüminyum Silisyum Fosfor Kükürt Klor Argon Potasyum Kalsiyum Skandiyum Titanyum Vanadyum Krom Manganez Demir Kobalt Nikel Bakır Çinko Galyum Germanyum Arsenik Selenyum Brom Kripton Rubidyum Stronsiyum İtriyum Zirkonyum Niyobyum Molibden Teknesyum Rutenyum Rodyum Paladyum Gümüş Kadmiyum İndiyum Kalay Antimon Tellür İyot Ksenon Sezyum Baryum Lantan Seryum Praseodim Neodimyum Prometyum Samaryum Evropiyum Gadolinyum Terbiyum Disprozyum Holmiyum Erbiyum Tulyum İterbiyum Lutesyum Hafniyum Tantal Tungsten Renyum Osmiyum İridyum Platin Altın Cıva Talyum Kurşun Bizmut Polonyum Astatin Radon Fransiyum Radyum Aktinyum Toryum Protaktinyum Uranyum Neptünyum Plütonyum Amerikyum Küriyum Berkelyum Kaliforniyum Aynştaynyum Fermiyum Mendelevyum Nobelyum Lavrensiyum Rutherfordyum Dubniyum Seaborgiyum Bohriyum Hassiyum Meitneriyum Darmstadtiyum Röntgenyum Kopernikyum Nihoniyum Flerovyum Moskovyum Livermoryum Tennesin Oganesson Pr ↑ Pa ↓ - toryum ← protaktinyum → uranyum
Atom numarası (Z)	91
Grup	n/a
Periyot	7. periyot
Blok	f bloku
Elektron dağılımı	[Rn] 5f2 6d1 7s2
Kabuk başına elektron	2, 8, 18, 32, 20, 9, 2
Fiziksel özellikler
Faz (SSB'de)	Katı
Erime noktası	1841 K ​(1568 °C, ​2854 °F)
Kaynama noktası	4300 K (4027 °C; 7280,6 °F)
Yoğunluk (SSB'de)	15430 g/L[1]
Erime entalpisi	12,34 kJ/mol
Buharlaşma entalpisi	481 kJ/mol
Atom özellikleri
Yükseltgenme durumları	+2, +3, +4, +5 zayıf bazik
Elektronegatiflik	Pauling ölçeği: 1,5
İyonlaşma enerjileri	1.: 568 kJ/mol
Atom yarıçapı	Deneysel: 163 pm
Kovalent yarıçapı	200 pm
Elementin spektrum çizgileri
Diğer özellikleri
Doğal oluşum	Bozunma sonucu
Kristal yapı	​Hacim merkezli tetragonal[2]
Genleşme	11,8×10-6 µm/(m·K)[1]
Isı iletkenliği	47 W/(m·K)
Elektrik direnci	177 nΩ·m (0 °C'de)
Manyetik düzen	Paramanyetik[3]
CAS Numarası	7440-13-3
Tarihi
Adını aldığı	bazı izotoplarının aktinyuma bozunmasından ötürü "aktinyumun (nükleer) öncülü"
Öngörü	Dmitri Mendeleyev (1871)
Keşif	Kasimir Fajans ve Oswald Helmuth Göhring (1913)
İlk izolasyon	Aristid von Grosse (1934)
Adlandıran	Otto Hahn ve Lise Meitner (1917-1918)
Ana izotopları
İzotop Bolluk Yarı ömür (t1/2) Bozunma türü Ürün 229Pa yapay 1,55 g ε 229Th α 225Ac 230Pa yapay 17,4 g β+ 230Th β- 230U α 226Ac 231Pa %100 3,265×104 y α 227Ac 232Pa yapay 1,32 g β- 232U 233Pa eser 26,975 g β- 233U 234Pa eser 6,70 sa β- 234U 234mPa eser 1,159 dk β- 234U

Protaktinyum, aktinit grubundan, atom numarası 91, atom ağırlığı 231 olan radyoaktif bir element. Kısaltması Pa şeklindedir. 1871'de Dmitri Mendeleyev, toryum ve uranyum arasında bir elementin varlığını öngördü. 1900'de William Crookes, uraniyumdan protaktinyumu izole etti. Bu, yoğun bir radyoaktif maddeydi, ancak onu yeni bir kimyasal element olarak tanımlayamadı ve bu nedenle ona uranyum-X adını verdi. Adı da bu yüzden "Protos" ve "Aktinyum" kelimesinin birleşimidir.^[4]

İlk olarak 1913 yılında Kasimir Fajans ve Oswald Helmut Göhring tarafından tanımlanmıştır. Protaktinyum-231 izotopu ise Otto Hahn ve Lise Meitner tarafından 1917-18 arasında keşfedilmiştir. İlk olarak 1934 yılında Aristid V. Grosse tarafından izole edilmiştir.^[4] Uranyum cevherlerinde çok az miktarda bulunan nadir, zehirli ve pahalı bir elementtir. Protaktinyum adı 1949 yılında IUPAC tarafından belirlendi. 1961 yılında Büyük Britanya Atom Enerjisi Kurumu, yaklaşık 55.000 kilogram uranyum cevheri işlemek için yaklaşık 500.000 dolar harcamak zorunda kalmasına rağmen, 125 gram %99,9 saflıkta protaktinyum üretebildi. En uzun ömürlü protaktinyum izotopu olan protaktinyum-231'un yarılanma ömrü 32.760 yıldır.^[4]

Kaynakça

[değiştir | kaynağı değiştir]

1. ^ ^{a b} Arblaster, John W. (2018). Selected Values of the Crystallographic Properties of Elements (İngilizce). Materials Park, Ohio: ASM International. ISBN 978-1-62708-155-9. 
2. ^ Donohue, J. (1959). "On the crystal structure of protactinium metal". Acta Crystallographica (İngilizce). 12 (9): 697. doi:10.1107/S0365110X59002031. 
3. ^ Lide, D. R., (Ed.) (2005). "Magnetic susceptibility of the elements and inorganic compounds". CRC Handbook of Chemistry and Physics (PDF) (İngilizce) (86. bas.). Boca Raton: CRC Press. ISBN 0-8493-0486-5. 3 Mart 2011 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ocak 2026. 
4. ^ ^{a b c} "Protactinium | Pa (Element) - PubChem". pubchem.ncbi.nlm.nih.gov. 10 Eylül 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Eylül 2024.