Propofol

Propofol

Adlandırmalar
IUPAC adı 2,6-Diizopropilfenol
Sistematik IUPAC adı 2,6-Diizopropilfenol
Diğer adlar Diprivan, 2,6-Diizopropilfenol
Tanımlayıcılar
CAS numarası	2078-54-8
3D model (JSmol)	Etkileşimli görüntü
Beilstein Referansı	2056416
ChEBI	CHEBI:44915
ChemSpider	4775
DrugBank	DB00818
ECHA InfoCard	100.016.551
EC Numarası	218-206-6218-206-6
KEGG	D00535
MeSH	Propofol
PubChem CID	4943
UN numarası	2821
CompTox Bilgi Panosu (EPA)	DTXSID6023523
SMILES CC(C)C1=CC(=CC(=C1)O)C(C)C
Özellikler
Molekül formülü	C12H18O
Molekül kütlesi	178.27 g/mol
Görünüm	Renksiz yağlı sıvı
Koku	Hafif aromatik
Yoğunluk	0.98 g/cm³
Erime noktası	19°C
Kaynama noktası	256°C
Çözünürlük (su içinde)	Suda çok az çözünür
Çözünürlük	Etanol, kloroform, lipidlerde çözünür
log P	3.79
Asitlik (pKa)	11.0
Farmakoloji
Uygulama yolu	İntravenöz
Farmakokinetik:
Biyoyararlanım	Düşük (oral)
Proteine bağlanma	%97-99
Metabolizma	Karaciğerde hidroksilasyon ve konjugasyon
Biyolojik yarı ömür	2-24 saat
Boşaltım	Böbrekler (%88)
Hukuki durum	AU: S4 (Yalnızca reçeteyle) CA: Çizelge IV UK: POM (Prescription Only Medicine) US: Çizelge IV {{{hukuki_durum}}}
Tehlikeler
İş sağlığı ve güvenliği (OHS/OSH):
Ana tehlikeler	Solunum depresyonu, hipotansiyon, aşırı dozda ölümcül olabilir
GHS etiketleme sistemi:
Piktogramlar
Tehlike ifadeleri	H302, H336
Önlem ifadeleri	P261, P305+P351+P338
NFPA 704 (yangın karosu)	2 1 0
Parlama noktası	115°C
Öldürücü doz veya konsantrasyon (LD, LC):
LD50 (medyan doz)	52 mg/kg (IV, fare)
Benzeyen bileşikler
Benzeyen bileşikler	Fenol, Krezol, Timol
Aksi belirtilmediği sürece madde verileri, Standart sıcaklık ve basınç koşullarında belirtilir (25 °C [77 °F], 100 kPa).
Bilgi kutusu kaynakları

Propofol^[1] (INN, AstraZeneca tarafından Diprivan ticari adıyla pazarlanmaktadır), kısa etkili, intravenöz bir hipnotik ajandır. Temel kullanım alanları arasında genel anestezi indüksiyonu ve idamesi ile mekanik ventilasyon altındaki hastaların sedasyonu yer almaktadır. Yetişkinlerde ayrıca prosedürel sedasyon amacıyla da kullanılmaktadır. Kolonoskopi öncesi sıklıkla kullanılmaktadır. Flakon ve ampul formlarında bulunan ilacın rengi, içeriğindeki lipit emülsiyonu nedeniyle süt beyazıdır. Çoğu genel anestezik ajan gibi propofolün de etki mekanizması tam olarak anlaşılamamış olmakla birlikte, beyindeki GABA aracılı klorür kanalları üzerindeki etkilerle ilişkili olduğu düşünülmektedir.^[2]

Propofol aynı zamanda yaygın bir veteriner ilacı olarak da kullanılmaktadır. Günümüzde 50'den fazla ülkede kullanımı onaylanmış olup çeşitli jenerik versiyonları mevcuttur.

Molekül, Dünya Sağlık Örgütünün Temel İlaçlar Listesi'nde yer almaktadır.

Propofol, 1973 yılında Imperial Chemical Industries (ICI, günümüzde AstraZeneca) bünyesinde çalışan veteriner hekim ve araştırmacı John B. Glen tarafından keşfedilmiştir.^[3] Başlangıçta "ICI 35868" kod adıyla geliştirilen molekül, 1977 yılında klinik çalışmalara girmiştir. İlaç, ilk olarak 1986 yılında Birleşik Krallık ve Yeni Zelanda'da, ardından Ekim 1989'da Amerika Birleşik Devletleri Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) onayı alarak "Diprivan" ticari adıyla piyasaya sürülmüştür. Propofolün keşfi ve geliştirilmesi, anestezi pratiğinde devrim yaratmış olup bu katkılarından dolayı John B. Glen, 2018 yılında prestijli Lasker Klinik Tıbbi Araştırma Ödülü'ne layık görülmüştür.^[4]

Propofol, hızlı etki başlangıcı ve kısa etki süresi sayesinde dünya çapında en sık tercih edilen intravenöz anesteziklerden biridir. Ameliyathanelerde genel anestezi indüksiyonu ve idamesinin yanı sıra, yoğun bakım ünitelerinde (YBÜ) mekanik ventilatöre bağlı hastaların sedasyonunda standart bir ajan olarak kabul edilmektedir.

2020 yılında başlayan COVID-19 pandemisi sırasında, akut solunum sıkıntısı sendromu (ARDS) gelişen ve mekanik ventilasyona ihtiyaç duyan hasta sayısındaki dramatik artış, propofol talebinde küresel çapta bir patlamaya yol açmıştır.^[5] Bu durum, yoğun bakım ünitelerinde ciddi propofol kıtlıklarına neden olmuştur. Tedarik sorunlarını hafifletmek amacıyla FDA, normalde %1'lik (10 mg/mL) konsantrasyonlarda kullanılan ilacın %2'lik (20 mg/mL) formülasyonlarına yoğun bakım sedasyonunda kullanılmak üzere Acil Kullanım Onayı (EUA) vermiştir.^[6]

Propofol kullanımına bağlı en yaygın yan etkiler arasında enjeksiyon bölgesinde ağrı, kan basıncında düşme (hipotansiyon) ve solunum depresyonu bulunmaktadır.

Propofol infüzyon sendromu (PRIS), genellikle yüksek dozlarda (saatte 4 mg/kg'dan fazla) ve uzun süreli (48 saatten uzun) propofol infüzyonu alan hastalarda görülen, nadir fakat ölümcül olabilen bir komplikasyondur.^[7] Sendromun klinik tablosu; dirençli bradikardi, şiddetli metabolik asidoz, kardiyovasküler kollaps, rabdomiyoliz, hiperkalemi, böbrek yetmezliği ve hepatomegali ile karakterizedir. PRIS'in kesin patofizyolojisi tam olarak aydınlatılamamış olsa da, propofolün mitokondriyal solunum zincirini bozarak adenozin trifosfat (ATP) sentezini engellediği ve hücresel hipoksiye yol açtığı düşünülmektedir.^[8] Ayrıca mitokondriyal yağ asidi metabolizmasının bozulması da sendromun gelişiminde önemli bir faktördür. PRIS gelişimini önlemek için propofol dozunun ve infüzyon süresinin sınırlandırılması, hastaların asit-baz dengesinin yakından izlenmesi önerilmektedir.

Propofol, tıbbi ortamlar dışında kullanıldığında ciddi hayati riskler taşıyan güçlü bir ajandır. İlacın yanlış kullanımı, 25 Haziran 2009 tarihinde Amerikalı pop yıldızı Michael Jackson'ın ölümüyle küresel çapta dikkat çekmiştir.^[9] Otopsi raporlarına göre Jackson, akut propofol ve benzodiazepin (lorazepam, midazolam, diazepam) intoksikasyonu sonucu hayatını kaybetmiştir.^[10] Jackson'ın kişisel doktoru Conrad Murray'nin, propofolü hastane ortamı dışında, uygun solunum desteği ve monitörizasyon ekipmanı olmaksızın bir uyku ilacı olarak (endikasyon dışı) uyguladığı tespit edilmiştir. Bu olay, propofolün yalnızca anesteziyoloji uzmanları tarafından ve uygun acil müdahale ekipmanlarının bulunduğu klinik ortamlarda kullanılması gerektiği gerçeğini bir kez daha vurgulamıştır.