Kretase
Kretase, yaklaşık 143,1 milyon yıl öncesinden (myö) 66 milyon yıl öncesine kadar sürmüş bir jeolojik dönemdir. Mezozoyik Zaman'ın üçüncü ve son dönemi olmasının yanı sıra en uzun dönemidir. Yaklaşık 77 milyon yıllık bir süreyi kapsayan Kretase, tüm Fanerozoyik Üst Zaman'ın dokuzuncu ve en uzun jeolojik dönemidir. İsmi, dönemin ikinci yarısında bolca bulunan ve "tebeşir" anlamına gelen Latince creta kelimesinden türetilmiştir. Genellikle Almanca çevirisi Kreide'ye atfen K kısaltmasıyla gösterilir. Kretase, nispeten sıcak bir iklime sahip bir dönemdi ve bu durum yüksek östatik deniz seviyelerine yol açarak birçok sığ iç denizin oluşmasına neden oldu. Bu okyanuslar ve denizler, artık soyu tükenmiş deniz sürüngenleri, ammonitler ve rudistlerle doluydu, karada ise dinozorlar hâkimiyetini sürdürüyordu. Dünya büyük ölçüde buzdan yoksundu, ancak daha serin olan ilk yarıda kısa süreli buzullaşma dönemleri yaşandığına dair bazı kanıtlar bulunmaktadır. Ormanlar kutuplara kadar uzanıyordu. Günümüzde var olan baskın taksonomik grupların birçoğunun kökeni, nihayetinde Kretase Dönemi'ne kadar izlenebilir. Bu dönemde, yeni memeli ve kuş grupları ortaya çıktı; bunlar arasında eteneliler ve keselilerin en eski akrabaları (sırasıyla Eutheria ve Metatheria) yer alıyordu. İlk taç grup kuşlar ise Kretase'nin sonlarına doğru ortaya çıktı. Modern omurgalıların en çeşitli grubu olan gerçek kemikli balıklar, Kretase boyunca çeşitlenmeye devam etti ve bu dönemde en çeşitli alt grupları olan Acanthomorpha ortaya çıktı. Erken Kretase'de çiçekli bitkiler ortaya çıktı ve hızla çeşitlenerek, Kretase'nin sonunda dünya genelinde baskın bitki grubu haline geldi. Bu durum, daha önce yaygın olan açık tohumlu gruplarının gerilemesi ve yok olmasıyla aynı zamanda gerçekleşti. Kretase (ve Mezozoyik), Kretase-Paleojen yok oluşuyla sona erdi. Bu kitlesel yok oluşta, uçamayan dinozorlar, teruzorlar ve büyük deniz sürüngenleri de dahil olmak üzere birçok grup ortadan kalktı. Bu olayın, Meksika Körfezi'ndeki Chicxulub Krateri'ni meydana getirmiş büyük bir asteroidin Dünya'ya çarpmasından kaynaklandığı bilimde geniş kabul görmektedir. Kretase'nin sonu, Mezozoyik ve Senozoyik Zamanlar arasındaki kitlesel yok oluşla ilişkili jeolojik bir imza ve ani bir değişiklik olan Kretase-Paleojen sınırı (K-Pj sınırı) ile tanımlanır.
| Kretase | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
~145,0 - 66,0 myö | |||||||||
.png) Erken Kretase sırasında Dünya (yaklaşık 105 myö) | |||||||||
| Kronoloji | |||||||||
| |||||||||
| Etimoloji | |||||||||
| Kullanım bilgisi | |||||||||
| Gök cismi | Dünya | ||||||||
| Bölgesel kullanım | Küresel (ICS) | ||||||||
| Kullanılan zaman çizelgesi | ICS Zaman Cetveli | ||||||||
| Tanım | |||||||||
| Kronolojik birim | Dönem | ||||||||
| Stratigrafik birim | Sistem | ||||||||
| Zaman aralığının resmîyeti | Resmî | ||||||||
| Alt sınırını belirleyen | Resmî olarak belirlenmemiştir | ||||||||
| Alt sınır belirleyici adayları |
| ||||||||
| Alt sınır KSKN aday bölümleri | Yok | ||||||||
| Üst sınırını belirleyen | Büyük bir göktaşı çarpması ve akabinde K-Pj yok oluşuyla ilişkili, iridyum açısından zengin bir jeolojik katman. | ||||||||
| Üst sınır KSKN | El Kâf Kesiti, El Kâf, Tunus 36°09′13″N 8°38′55″E / 36.1537°K 8.6486°D | ||||||||
| KSKN onayı | 1991 | ||||||||
| Atmosfer ve iklim verileri | |||||||||
Kretase, yaklaşık 143,1 milyon yıl öncesinden (myö) 66 milyon yıl öncesine kadar sürmüş bir jeolojik dönemdir. Mezozoyik Zaman'ın üçüncü ve son dönemi olmasının yanı sıra en uzun dönemidir. Yaklaşık 77 milyon yıllık bir süreyi kapsayan Kretase, tüm Fanerozoyik Üst Zaman'ın dokuzuncu ve en uzun jeolojik dönemidir. İsmi, dönemin ikinci yarısında bolca bulunan ve "tebeşir" anlamına gelen Latince creta kelimesinden türetilmiştir. Genellikle Almanca çevirisi Kreide'ye atfen K kısaltmasıyla gösterilir.
Kretase, nispeten sıcak bir iklime sahip bir dönemdi ve bu durum yüksek östatik deniz seviyelerine yol açarak birçok sığ iç denizin oluşmasına neden oldu. Bu okyanuslar ve denizler, artık soyu tükenmiş deniz sürüngenleri, ammonitler ve rudistlerle doluydu, karada ise dinozorlar hâkimiyetini sürdürüyordu. Dünya büyük ölçüde buzdan yoksundu, ancak daha serin olan ilk yarıda kısa süreli buzullaşma dönemleri yaşandığına dair bazı kanıtlar bulunmaktadır. Ormanlar kutuplara kadar uzanıyordu.
Günümüzde var olan baskın taksonomik grupların birçoğunun kökeni, nihayetinde Kretase Dönemi'ne kadar izlenebilir. Bu dönemde, yeni memeli ve kuş grupları ortaya çıktı; bunlar arasında eteneliler ve keselilerin en eski akrabaları (sırasıyla Eutheria ve Metatheria) yer alıyordu. İlk taç grup kuşlar ise Kretase'nin sonlarına doğru ortaya çıktı. Modern omurgalıların en çeşitli grubu olan gerçek kemikli balıklar, Kretase boyunca çeşitlenmeye devam etti ve bu dönemde en çeşitli alt grupları olan Acanthomorpha ortaya çıktı. Erken Kretase'de çiçekli bitkiler ortaya çıktı ve hızla çeşitlenerek, Kretase'nin sonunda dünya genelinde baskın bitki grubu haline geldi. Bu durum, daha önce yaygın olan açık tohumlu gruplarının gerilemesi ve yok olmasıyla aynı zamanda gerçekleşti.
Kretase (ve Mezozoyik), Kretase-Paleojen yok oluşuyla sona erdi. Bu kitlesel yok oluşta, uçamayan dinozorlar, teruzorlar ve büyük deniz sürüngenleri de dahil olmak üzere birçok grup ortadan kalktı. Bu olayın, Meksika Körfezi'ndeki Chicxulub Krateri'ni meydana getirmiş büyük bir asteroidin Dünya'ya çarpmasından kaynaklandığı bilimde geniş kabul görmektedir. Kretase'nin sonu, Mezozoyik ve Senozoyik Zamanlar arasındaki kitlesel yok oluşla ilişkili jeolojik bir imza ve ani bir değişiklik olan Kretase-Paleojen sınırı (K-Pj sınırı) ile tanımlanır.
Kelime kökeni ve tarihi
[değiştir | kaynağı değiştir]Kretase Dönemi, bağımsız bir jeolojik dönem olarak ilk kez 1822 yılında Belçikalı jeolog Jean d'Omalius d'Halloy tarafından Terrain Crétacé (Türkçe: Kretase Arazisi) adıyla tanımlandı.[2] Bu tanımlama, Paris Havzası'ndaki katmanlara dayanıyordu[3] ve Batı Avrupa'nın Üst Kretase katmanlarında yaygın olarak bulunan tebeşir yataklarına (çoğunlukla kokkolitler gibi deniz omurgasızlarının kabuklarının tortullaşmasıyla oluşmuş kalsiyum karbonattır) atfen adlandırıldı. Kretase ismi, Latince creta kelimesinden türetilmiştir ve "tebeşir" anlamına gelir.[4]
Kretase'nin ikiye ayrılması, 1822 yılında Conybeare ve Phillips tarafından uygulanmıştır. 1840 yılında Alcide d'Orbigny, Fransız Kretase stratigrafisini beş kata (étages) ayırdı: Neokomiyen, Apsiyen, Albiyen, Turoniyen ve Senoniyen. Daha sonra, Neokomiyen ile Apsiyen arasına Urgoniyen, Albiyen ile Turoniyen arasına ise Senomaniyen katlarını ekledi.[5]
Paleocoğrafya
[değiştir | kaynağı değiştir]Gondvana, Jura Dönemi'nde parçalanmaya başlamıştı ancak parçalanma süreci Kretase boyunca hız kazandı ve Kretase Dönemi sonunda büyük ölçüde bitti. Güney Amerika, Antarktika ve Avustralya, Afrika'dan ayrıldı (Hindistan ve Madagaskar ise günümüzden yaklaşık 80 milyon yıl öncesine kadar birbirine bağlı kaldı). Bu parçalanmalar sonucunda Güney Atlantik ve Hint Okyanusları oluştu. Bu aktif parçalanma süreçleri, okyanus tabanında büyük sıradağların yükselmesine neden oldu ve küresel deniz seviyelerini (östatik seviyeler) artırdı. Afrika'nın kuzeyinde ise Tetis Denizi daralmaya devam etti. Geç Kretase'nin büyük bir kısmında Kuzey Amerika, Batı İç Denizi'yle ikiye bölünmüştü. Bu büyük iç deniz, batıda Laramidya'yı, doğuda ise Apalaş'ı birbirinden ayırıyordu. Ancak dönem sonunda deniz seviyesinin düşmesi, kömür yataklarının arasına sıkışmış kalın deniz tortullarının kalmasına sebep olmuştur. Çift kabuklu (Bivalvia) fosillerinin dağılımı, Koniasiyen ve Santoniyen çağlarında Afrika'nın sığ bir deniz tarafından ikiye bölündüğünü ve bu denizin Tetis Denizi'ni günümüzdeki Sahra Çölü ve Orta Afrika bölgeleri üzerinden Güney Atlantik'e bağladığını göstermektedir. O dönemde Sahra Çölü ve Orta Afrika sular altındaydı.[6] Ayrıca günümüzde Norveç ve Grönland'a karşılık gelen kara kütleleri arasında da sığ bir deniz yolu bulunuyordu.[7] Bu deniz, Tetis Denizi'ni Arktik Okyanusu'na bağlıyor ve iki okyanus arasında canlıların göç etmesine olanak sağlıyordu. Kretase Dönemi'ndeki kıyı ilerlemesinin (transgresyonunun) zirvesinde, günümüzdeki kara kütlelerinin üçte biri su altında kalmıştı.[8]
Kretase Dönemi, ünlü tebeşir oluşumlarıyla tanınır. Sadece Kretase boyunca esasen Fanerozoyik Üst Zaman'ındaki tüm dönemlerden daha fazla tebeşir oluşumu gerçekleşmiştir.[9] Okyanus ortası sırtlarındaki yanardağ faaliyetleri -veya daha doğrusu, büyüyen okyanus sırtları boyunca deniz suyunun dolaşımı- okyanuslardaki kalsiyum seviyelerini artırmış ve bu da okyanusları kalsiyuma doygun hâle getirmiştir. Bu süreç, kalkerli nanoplanktonların biyolojik olarak kalsiyumdan daha fazla yararlanabilmesini sağlamıştır.[10]
İklim
[değiştir | kaynağı değiştir]Palinolojik kanıtlar, Kretase ikliminin üç geniş evreye ayrıldığını göstermektedir: Berriaziyen-Barremiyen kuru ve sıcak evresi, Apsiyen-Santoniyen nemli ve sıcak evresi ve Kampaniyen-Maastrihtiyen kuru ve serin evresi.[11] Senozoyik'te olduğu gibi, 400.000 yıllık dış merkezlik döngüsü, farklı karbon rezervuarları arasındaki akışı yöneten ve küresel iklimi etkileyen baskın yörünge döngüsüydü.[12] tropikler arası konverjans alanının (ITCZ) konumu günümüzdekiyle yaklaşık olarak aynıydı.[13]
Jura Dönemi'nin son evresi olan Titoniyen'deki soğuma eğilimi, Kretase'nin ilk çağı olan Berriasiyen'e kadar devam etti.[14] Kuzey Atlantik deniz yolu açılarak Boreal Okyanusu'ndan Tetis Okyanusu'na soğuk su akışını sağladı.[15] Bu dönemde yüksek enlemlerde kar yağışlarının yaygın olduğuna dair kanıtlar bulunmaktadır ve tropik bölgeler, Triyas ve Jura dönemlerine kıyasla daha nemli hale gelmiştir. Buzullaşma yüksek enlem dağlarıyla sınırlıydı, ancak mevsimsel kar yağışları kutuplardan daha uzak bölgelerde de görülebiliyordu.[14] Bununla birlikte, ilk çağın sona ermesinden sonra sıcaklıklar yeniden artmaya başladı ve Paraná-Etendeka Büyük Magmatik Bölgesi'nin faaliyetleriyle ilişkilendirilen Orta Valanjiniyen Weissert Isıl Sıçraması (WTX) gibi birçok termal olay yaşandı.[16][17] Bunu, Orta Hotriviyen Faraoni Termal Sıçraması (FTX) ve Erken Barremiyen Hauptblatterton Termal Olayı (HTE) takip etti. HTE, Titoniyen-Erken Barremiyen Serin Zaman Aralığı'nın (TEBCI) nihai sonunu getirdi.[16] Bu süreç boyunca, Vocontian Havzası'ndaki çevresel değişimlerin baskın yörüngesel itici gücü ekinoks döngüsüydü.[18] Titoniyen-Erken Barremiyen Serin Zaman Aralığı'nın büyük bir kısmında, Kuzey Gondvana'da muson iklimi vardı.[19] Orta enlemlerdeki Tetis Okyanusu'nda sığ bir termoklin vardı.[20] Titoniyen-Erken Barremiyen Serin Zaman Aralığı'ndan sonra Barremiyen-Apsiyen Sıcak Aralığı (BAWI) geldi.[16] Bu sıcak iklim aralığı, Manihiki ve Ontong Java Platosu'ndaki yanardağ faaliyetleri ve Selli Olayı ile örtüşmektedir.[21] Erken Apsiyen ekvatoral deniz yüzeyi sıcaklıkları, Pasifik Okyanusu'nun ekvatoral bölgelerinden alınan TEX86 ölçümlerine göre 27-32 °C arasında değişiyordu.[22] Apsiyen sırasında, Milankoviç döngüleri, hidrolojik döngünün yoğunluğunu ve karasal akışı düzenleyerek anoksik olayların oluşumuna yön verdi.[23] Erken Apsiyen ayrıca Asya'nın orta enlemlerinde bin yıllar süren aşırı kuraklık olaylarıyla dikkat çekmektedir.[24] Barremiyen-Apsiyen Sıcak Aralığı'nın ardından, günümüzden yaklaşık 118 milyon yıl önce başlayan Apsiyen-Albiyen Soğuk Dönemi (AACS) geldi.[16] Bu "soğuk dalga" sırasında, Tetis Okyanusu'nun batı kesimlerinde bulunan buzul çökelleri[25] ve soğuk suda yaşayan kalkerli nanofosillerin daha düşük enlemlere yayılması, nispeten kısa ve küçük bir buzul çağının yaşanmış olabileceğini göstermektedir.[26] Apsiyen-Albiyen Soğuk Dönemi, İber Yarımadası’ndaki kurak bir dönemle ilişkilendirilmektedir.[27]
Bitki örtüsü
[değiştir | kaynağı değiştir]
Kapalı tohumlu bitkiler (Angiospermae), günümüzde yaşayan bitki türlerinin yaklaşık %90’ını oluşturmaktadır. Kapalı tohumlular yükselişe geçmeden önce, Jura ve Erken Kretase dönemlerinde yüksek bitki örtüsündeki baskın bitkiler; açık tohumlu bitkiler (Gymnospermae) grubuna ait çikaslar, kozalaklılar, gingkofitler, gnetofitler ve bunların yakın akrabaları ile soyu tükenmiş Bennettitales'ti. Diğer bitki grupları arasında ise pteridospermler veya diğer bir deyişle "tohum eğreltileri" bulunuyordu. Bu terim, eğrelti otu benzeri yapraklara sahip, Corystospermaceae ve Caytoniales gibi farklı soyu tükenmiş tohumlu bitki gruplarını kapsayan genel bir addır. Kapalı tohumluların kesin kökeni belirsizdir, ancak moleküler kanıtlar, onların günümüzde yaşayan herhangi bir açık tohumlu grubuyla yakından ilişkili olmadığını göstermektedir.[28]
Kapalı tohumlulara ait en erken yaygın kabul gören kanıtlar, yaklaşık 134 milyon yıl öncesine tarihlenen Geç Valanjiniyen'den kalma, tek oluklu (monosulcate) polen taneleridir ve bunlar ilk olarak İsrail[29] ve İtalya'da[30] düşük bollukta bulunmuştur. Moleküler saat tahminleri ile fosil kayıtları çelişmekte olup, taç grubu kapalı tohumluların Geç Triyas veya Jura dönemlerinde çeşitlendiğini düşündürmektedir. Ancak bu tahminler, yoğun biçimde örneklenmiş polen kayıtları ve iki çenekli kapalı tohumlulara özgü üç oluklu (trikolpat) veya üç oluklu ve gözenekli (trikolporoidat) polenler ile bağdaştırmak zordur.[28] Kapalı tohumlu makrofosillerinin en eski kayıtları, Barremiyen'e tarihlenen Las Hoyas yataklarından bilinen Montsechia ve Barremiyen-Apsiyen sınırına tarihlenen Çin'deki Yixian Formasyonu’ndan Archaefructus'tur. İki çeneklilere özgü üç oluklu polenler ilk kez Geç Barremiyen’de ortaya çıkarken, tek çeneklilere ait en erken kalıntılar Apsiyen Çağı'na aittir.[28] Kapalı tohumlu bitkiler, Orta Kretase Devresi'nde hızla yayılarak çeşitlenmiş ve dönem sonunda baskın kara bitkileri haline gelmiştir. Bu süreç, kozalaklılar gibi önceden baskın olan grupların gerilemesiyle eşzamanlı gerçekleşmiştir.[31] Çimlere ait en eski bilinen fosiller Albiyen Çağı'ndan[32] olup, bu bitki ailesi Kretase’nin sonunda modern gruplara doğru çeşitlenmiştir.[33] En eski büyük kapalı tohumlu ağaçlar Turoniyen Çağı'na (yaklaşık 90 milyon yıl öncesine) ait olup, New Jersey'de bulunmuştur. Bu ağaçlardan biri görece korunmuş durumdadır ve gövde çapı 1,8 metredir (5,9 ft). Tahmini yüksekliğiyse 50 metre (160 ft) olarak hesaplanmıştır.[34]
Kretase Dönemi'nde, günümüzde yaşayan eğrelti otu türlerinin %80’ini oluşturan Polypodiales takımına ait eğrelti otları da çeşitlenmeye başlamıştır.[35]
Kara faunası
[değiştir | kaynağı değiştir]Karada, memeliler genellikle küçük boyutlardaydılar ancak fauna için önemli bir bileşen olup, bazı bölgelerde kimolodont çokyumrulu memeliler, dinozorlardan sayıca fazlaydı.[36] Gerçek keseliler ve eteneliler, dönemin sonlarına kadar var olmamıştı,[37] ancak çeşitli keseli olmayan metateryanlar ve eteneli olmayan öteryanlar büyük ölçüde çeşitlenmeye başlamıştı. Bunlar etoburlar (Deltatheroida), sucul avcılar (Stagodontidae) ve otoburlar (Schowalteria, Zhelestidae) olarak sınıflandırılabiliyordu. Erken Kretase'de, ötrikonodontlar gibi çeşitli "ilkel" gruplar yaygınken, Geç Kretase'de kuzey memeli faunası, çokyumrulu memeliler ve doğuran memeliler baskın hâle gelmiş, Güney Amerika'da ise driyolestoid grupları yaygınlaşmıştır.
Süper avcılar, özellikle de dinozorlardan oluşan arkozor sürüngenleriydi ve çeşitlilikleri en yüksek seviyedeydi. Günümüz kuşlarının ataları olan türler de çeşitlenmişti. Her kıtada yaşıyorlar ve soğuk kutup enlemlerinde dahi bulunuyorlardı. Teruzorlar, Erken ve Orta Kretase'de yaygınken, Kretase ilerledikçe tam olarak bilinmeyen nedenlerden dolayı sayıca azalmışlardır (önceleri bunun, erken kuşlarla rekabet nedeniyle olduğunu düşünülmüşse de, şimdi kuşların adaptif yayılmalarının teruzorlardaki azalma ile tutarsız olduğu anlaşılmıştır[38]). Dönemin sonunda ise sadece üç yüksek derecede özelleşmiş familya kalmıştır. Bunlar Pteranodontidae, Nyctosauridae ve Azhdarchidae'dir.[39]
Çin'deki Liaoning lagerstätte'ta (Yixian Formasyonu) bulunan birçok küçük dinozor, kuş ve memeli türünün korunmuş kalıntılarıyla dolu önemli bir fosil sahasıdır ve Erken Kretase dönemindeki yaşam hakkında bir kesit sunar. Burada bulunan koelurozor dinozorları, Maniraptora grubuna ait türleri temsil etmektedir. Bu grup, modern kuşlar ve onlara en yakın uçamayan kuş akrabalarını içerir. Bunlara örnek olarak dromaezorlar, oviraptorozorlar, terizinozorlar, troodontidler ve diğer kuş kanatlılar verilebilir. Liaoning lagerstätte'taki bu dinozorların fosilleri, tüylü yapılarıyla dikkat çekmektedir.
Kretase döneminde böcekler çeşitlenmiş, en eski karınca, termit ve bazı kelebek benzeri lepidopteranlar ortaya çıkmıştır. Ayrıca, yaprak bitleri, çekirgeler ve mazı arıları da görülmeye başlanmıştır.[40]
-
Tüm zamanların en büyük kara avcılarından biri olan Tyrannosaurus rex, Geç Kretase'de yaşamıştır -
Yaklaşık 2 metre uzunluğunda ve kalçadan yarım metre yükseklikte olan Velociraptor, tüylüydü ve Geç Kretase'de yaşamaktaydı -
Triceratops, Kretase Dönemi'nin en tanınır cinslerinden biridir -
Kretase Dönemi'nde yaşamış olan bir azdarkid cinsi olan Quetzalcoatlus, uçmuş olan en büyük hayvanlardan biriydi -
Confuciusornis, Erken Kretase Dönemi'ne ait, karga büyüklüğünde bir kuş cinsidir -
Ichthyornis, dişli, deniz kuşuna benzer bir ornituran olup Geç Kretase Dönemi'nde yaşıyordu
Deniz faunası
[değiştir | kaynağı değiştir]Denizlerde, vatozlar, modern köpekbalıkları ve gerçek kemikli balıklar yaygın hâle geldi.[41] Düz kabuklu bir ammonit cinsi olan Baculites, resif oluşturan rudist midyelerle birlikte denizlerde yaygın olarak bulunuyordu. Kretase Dönemi'ne ait çift kabuklu yumuşakçalar arasında İnokeramid türleri özellikle dikkat çekiciydi.[42] Bu türler, Turoniyen-Koniasiyen sınırı gibi büyük biyotik değişimleri belirlemede kullanılmıştır.[43][44] Delik açma alışkanlığına sahip yırtıcı salyangozlar geniş bir dağılıma sahipti.[45] Globotrunkanid delikliler ve denizyıldızları ile deniz kestaneleri gibi derisidikenliler bu dönemde bolca bulunuyordu. Ostrakodlar da Kretase deniz habitatlarında bolca bulunmaktaydı; yüksek erkek cinsiyeti dağılımına sahip olan ostrakod türleri, en yüksek yok olma ve tür değişim oranlarına sahipti.[46] Thylacocephala olarak bilinen bir kabuklu eklembacaklı sınıfı, Geç Kretase'de yok olmuştur. Diatomların (genellikle kalkerli olmayan ve silisli kabuklara sahip olanlar) okyanuslardaki ilk büyük yayılımı Kretase'de gerçekleşmiştir; tatlı su diatomları ise Miyosen’e kadar ortaya çıkmamıştır.[40] Kalsiyum karbonat bazlı nanoplanktonlar, deniz mikrobiyotasının önemli bileşenleri olup, biyostratigrafik belirteçler ve çevresel değişimlerin kayıtları olarak önem taşımaktadır.[47]
-
Erken Kretase'den bir sahne: Bir Woolungasaurus, bir Kronosaurus tarafından saldırıya uğruyor -
-
İyi bir yüzücü ve dişli bir yırtıcı su kuşu olan Hesperornis, Geç Kretase okyanuslarında dolaşmıştır -
Bir ammonit türü Discoscaphites iris, Owl Creek Formasyonu (Üst Kretase), Ripley, Mississippi -
Nematonotus sp., Pseudostacus sp. ve Dercetis triqueter'in bir parçasını içeren levha, Hakel, Lübnan'da bulunmuştur -
Kretase Dönemi'nin en büyük köpekbalıklarından biri olan Cretoxyrhina, Batı İç Denizi'nde bir Pteranodon'a saldırıyor
.jpg)
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- Özel
- ^ "Uluslararası Kronostratigrafik Çizelge" (PDF). www.stratigraphy.org. Uluslararası Stratigrafi Komisyonu.
- ^ d’Halloy, d’O., J.-J. (1822). "Observations sur un essai de carte géologique de la France, des Pays-Bas, et des contrées voisines" [Observations on a trial geological map of France, the Low Countries, and neighboring countries]. Annales des Mines. 7: 353-376. From page 373: "La troisième, qui correspond à ce qu'on a déja appelé formation de la craie, sera désigné par le nom de terrain crétacé." (The third, which corresponds to what was already called the "chalk formation", will be designated by the name "chalky terrain".)
- ^ Sovetskaya Enciklopediya [Great Soviet Encyclopedia] (Rusça) (3. bas.). Moskova: Sovetskaya Enciklopediya. 1974. vol. 16, p. 50.
- ^ Glossary of Geology (3. bas.). Washington, D.C.: American Geological Institute. 1972. s. 165.
- ^ Ogg, J.G.; Hinnov, L.A.; Huang, C. (2012), "Cretaceous", The Geologic Time Scale (İngilizce), Elsevier, ss. 793-853, doi:10.1016/b978-0-444-59425-9.00027-5, ISBN 978-0-444-59425-9, 17 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi8 Ocak 2021
- ^ Moussavou, Benjamin Musavu (25 Eylül 2015). "Bivalves (Mollusca) from the Coniacian-Santonian Anguille Formation from Cap Esterias, Northern Gabon, with notes on paleoecology and paleobiogeography". Geodiversitas. 37 (3): 315-324. doi:10.5252/g2015n3a228 Aralık 2022.
- ^ Mutterlose, Jörg; Brumsack, Hans; Flögel, Sascha; Hay, William; Klein, Christian; Langrock, Uwe; Lipinski, Marcus; Ricken, Werner; Söding, Emanuel; Stein, Rüdiger; Swientek, Oliver (26 Şubat 2003). "The Greenland-Norwegian Seaway: A key area for understanding Late Jurassic to Early Cretaceous paleoenvironments". Paleoceanography and Paleoclimatology. 18 (1): 10-1-10-25. Bibcode:2003PalOc..18.1010M. doi:10.1029/2001pa000625. 14 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi14 Mayıs 2023.
- ^ Dixon, Dougal; Benton, M J; Kingsley, Ayala; Baker, Julian (2001). Atlas of Life on Earth. New York: Barnes & Noble Books. s. 215. ISBN 9780760719572.
- ^ Stanley 1999, s. 280.
- ^ Stanley 1999, ss. 279-281.
- ^ Wang, Jing-Yu; Li, Xiang-Hui; Li, Li-Qin; Wang, Yong-Dong (September 2022). "Cretaceous climate variations indicated by palynoflora in South China". Palaeoworld. 31 (3): 507-520. doi:10.1016/j.palwor.2021.11.001. 11 Aralık 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi11 Aralık 2022.
- ^ Giorgioni, Martino; Weissert, Helmut; Bernasconi, Stefano M.; Hochuli, Peter A.; Coccioni, Rodolfo; Keller, Christina E. (21 Ocak 2012). "Orbital control on carbon cycle and oceanography in the mid-Cretaceous greenhouse: LONG ECCENTRICITY CYCLES IN C-ISOTOPE". Paleoceanography and Paleoclimatology (İngilizce). 27 (1): 1-12. doi:10.1029/2011PA002163.
- ^ Hofmann, P.; Wagner, T. (23 Aralık 2011). "ITCZ controls on Late Cretaceous black shale sedimentation in the tropical Atlantic Ocean". Paleoceanography and Paleoclimatology (İngilizce). 26 (4): 1-11. Bibcode:2011PalOc..26.4223H. doi:10.1029/2011PA002154. ISSN 0883-8305.
- ^ a b Kazlev, M.Alan. "Palaeos Mesozoic: Cretaceous: The Berriasian Age". Palaeos.com. 20 Aralık 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ekim 2017.
- ^ Abbink, Oscar; Targarona, Jordi; Brinkhuis, Henk; Visscher, Henk (October 2001). "Late Jurassic to earliest Cretaceous palaeoclimatic evolution of the southern North Sea". Global and Planetary Change. 30 (3–4): 231-256. Bibcode:2001GPC....30..231A. doi:10.1016/S0921-8181(01)00101-1. 18 Ağustos 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi17 Ağustos 2023.
- ^ a b c d Scotese, Christopher R.; Song, Haijun; Mills, Benjamin J. W.; van der Meer, Douwe G. (April 2021). "Phanerozoic paleotemperatures: The earth's changing climate during the last 540 million years". Earth-Science Reviews. 215: 103503. Bibcode:2021ESRv..21503503S. doi:10.1016/j.earscirev.2021.103503. ISSN 0012-8252. 8 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi18 Mart 2023.
- ^ Martinez, Mathieu; Aguirre-Urreta, Beatriz; Dera, Guillaume; Lescano, Marina; Omarini, Julieta; Tunik, Maisa; O'Dogherty, Luis; Aguado, Roque; Company, Miguel; Bodin, Stéphane (April 2023). "Synchrony of carbon cycle fluctuations, volcanism and orbital forcing during the Early Cretaceous". Earth-Science Reviews. 239. Bibcode:2023ESRv..23904356M. doi:10.1016/j.earscirev.2023.104356. 10 Ağustos 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi9 Ağustos 2023.
- ^ Boulila, Slah; Charbonnier, Guillaume; Galbrun, Bruno; Gardin, Silvia (1 Temmuz 2015). "Climatic precession is the main driver of Early Cretaceous sedimentation in the Vocontian Basin (France): Evidence from the Valanginian Orpierre succession". Sedimentary Geology (İngilizce). 324: 1-11. doi:10.1016/j.sedgeo.2015.04.014. 12 Temmuz 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi18 Temmuz 2024 – Elsevier Science Direct vasıtasıyla.
- ^ Cui, Xiaohui; Li, Xin; Aitchison, Jonathan C.; Luo, Hui (May 2023). "Early Cretaceous monsoonal upwelling along the northern margin of the Gondwana continent: Evidence from radiolarian cherts". Marine Micropaleontology (İngilizce). 181: 102247. doi:10.1016/j.marmicro.2023.102247. 16 Eylül 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi18 Temmuz 2024 – Elsevier Science Direct vasıtasıyla.
- ^ Wang, Tianyang; Hoffmann, René; He, Songlin; Zhang, Qinghai; Li, Guobiao; Randrianaly, Hasina Nirina; Xie, Jing; Yue, Yahui; Ding, Lin (October 2023). "Early Cretaceous climate for the southern Tethyan Ocean: Insights from the geochemical and paleoecological analyses of extinct cephalopods". Global and Planetary Change (İngilizce). 229: 104220. doi:10.1016/j.gloplacha.2023.104220. 5 Haziran 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi18 Temmuz 2024 – Elsevier Science Direct vasıtasıyla.
- ^ Larson, Roger L.; Erba, Elisabetta (4 Mayıs 2010). "Onset of the Mid-Cretaceous greenhouse in the Barremian-Aptian: Igneous events and the biological, sedimentary, and geochemical responses". Paleoceanography and Paleoclimatology (İngilizce). 14 (6): 663-678. doi:10.1029/1999PA900040.
- ^ Schouten, Stefan; Hopmans, Ellen C.; Forster, Astrid; Van Breugel, Yvonne; Kuypers, Marcel M. M.; Sinninghe Damsté, Jaap S. (1 Aralık 2003). "Extremely high sea-surface temperatures at low latitudes during the middle Cretaceous as revealed by archaeal membrane lipids". Geology. 31 (12): 1069-1072. Bibcode:2003Geo....31.1069S. doi:10.1130/G19876.1. hdl:21.11116/0000-0001-D1DF-8. 12 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi11 Mayıs 2023.
- ^ Behrooz, L.; Naafs, B. D. A.; Dickson, A. J.; Love, G. D.; Batenburg, S. J.; Pancost, R. D. (August 2018). "Astronomically Driven Variations in Depositional Environments in the South Atlantic During the Early Cretaceous". Paleoceanography and Paleoclimatology (İngilizce). 33 (8): 894-912. Bibcode:2018PaPa...33..894B. doi:10.1029/2018PA003338. hdl:1983/dd9ce325-fc6b-44a0-bab0-e0aa68943adc. ISSN 2572-4517.
- ^ Hasegawa, Hitoshi; Katsuta, Nagayoshi; Muraki, Yasushi; Heimhofer, Ulrich; Ichinnorov, Niiden; Asahi, Hirofumi; Ando, Hisao; Yamamoto, Koshi; Murayama, Masafumi; Ohta, Tohru; Yamamoto, Masanobu; Ikeda, Masayuki; Ishikawa, Kohki; Kuma, Ryusei; Hasegawa, Takashi; Hasebe, Noriko; Nishimoto, Shoji; Yamaguchi, Koichi; Abe, Fumio; Tada, Ryuji; Nakagawa, Takeshi (19 Aralık 2022). "Decadal–centennial-scale solar-linked climate variations and millennial-scale internal oscillations during the Early Cretaceous". Scientific Reports (İngilizce). 12 (1): 21894. Bibcode:2022NatSR..1221894H. doi:10.1038/s41598-022-25815-w. ISSN 2045-2322. PMC 9763356
. PMID 36536054.
- ^ Rodríguez-López, Juan Pedro; Liesa, Carlos L.; Pardo, Gonzalo; Meléndez, Nieves; Soria, Ana R.; Skilling, Ian (15 Haziran 2016). "Glacial dropstones in the western Tethys during the late Aptian–early Albian cold snap: Palaeoclimate and palaeogeographic implications for the mid-Cretaceous". Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology. 452: 11-27. Bibcode:2016PPP...452...11R. doi:10.1016/j.palaeo.2016.04.004. 19 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi19 Mart 2023.
- ^ Mutterlose, Jörg; Bornemann, André; Herrle, Jens (May 2009). "The Aptian - Albian cold snap: Evidence for "mid" Cretaceous icehouse interludes". Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie. 252 (2): 217-225. doi:10.1127/0077-7749/2009/0252-021718 Haziran 2023.
- ^ Diéguez, Carmen; Peyrot, Daniel; Barrón, Eduardo (October 2010). "Floristic and vegetational changes in the Iberian Peninsula during Jurassic and Cretaceous". Review of Palaeobotany and Palynology. 162 (3): 325-340. Bibcode:2010RPaPa.162..325D. doi:10.1016/j.revpalbo.2010.06.004. 23 Kasım 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi18 Haziran 2023.
- ^ a b c Coiro, Mario; Doyle, James A.; Hilton, Jason (July 2019). "How deep is the conflict between molecular and fossil evidence on the age of angiosperms?". New Phytologist (İngilizce). 223 (1): 83-99. doi:10.1111/nph.15708. ISSN 0028-646X. PMID 30681148.
- ^ Brenner, G.J. (1996). "Evidence for the Earliest Stage of Angiosperm Pollen Evolution: A Paleoequatorial Section from Israel". Taylor, D.W.; Hickey, L.J. (Ed.). Flowering Plant Origin, Evolution & Phylogeny. New York: Chapman & Hall. ss. 91-115. doi:10.1007/978-0-585-23095-5_5. ISBN 978-0-585-23095-5.
- ^ Trevisan L. 1988. Angiospermous pollen (monosulcate–trichotomosulcate phase) from the very early Lower Cretaceous of southern Tuscany (Italy): some aspects. 7th International Palynological Congress Abstracts Volume. Brisbane, Australia: University of Queensland, 165.
- ^ Condamine, Fabien L.; Silvestro, Daniele; Koppelhus, Eva B.; Antonelli, Alexandre (17 Kasım 2020). "The rise of angiosperms pushed conifers to decline during global cooling". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (İngilizce). 117 (46): 28867-28875. Bibcode:2020PNAS..11728867C. doi:10.1073/pnas.2005571117. ISSN 0027-8424. PMC 7682372 . PMID 33139543.
- ^ Wu, Yan; You, Hai-Lu; Li, Xiao-Qiang (1 Eylül 2018). "Dinosaur-associated Poaceae epidermis and phytoliths from the Early Cretaceous of China". National Science Review (İngilizce). 5 (5): 721-727. doi:10.1093/nsr/nwx145. ISSN 2095-5138. 26 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi16 Şubat 2025.
- ^ Prasad, V.; Strömberg, C. a. E.; Leaché, A. D.; Samant, B.; Patnaik, R.; Tang, L.; Mohabey, D. M.; Ge, S.; Sahni, A. (20 Eylül 2011). "Late Cretaceous origin of the rice tribe provides evidence for early diversification in Poaceae". Nature Communications (İngilizce). 2 (1): 480. Bibcode:2011NatCo...2..480P. doi:10.1038/ncomms1482. ISSN 2041-1723. PMID 21934664.
- ^ Jud, Nathan A.; D’Emic, Michael D.; Williams, Scott A.; Mathews, Josh C.; Tremaine, Katie M.; Bhattacharya, Janok (September 2018). "A new fossil assemblage shows that large angiosperm trees grew in North America by the Turonian (Late Cretaceous)". Science Advances (İngilizce). 4 (9): eaar8568. Bibcode:2018SciA....4.8568J. doi:10.1126/sciadv.aar8568. ISSN 2375-2548. PMC 6157959 . PMID 30263954.
- ^ Regalado, Ledis; Schmidt, Alexander R.; Müller, Patrick; Niedermeier, Lisa; Krings, Michael; Schneider, Harald (July 2019). "Heinrichsia cheilanthoides gen. et sp. nov., a fossil fern in the family Pteridaceae (Polypodiales) from the Cretaceous amber forests of Myanmar". Journal of Systematics and Evolution (İngilizce). 57 (4): 329-338. doi:10.1111/jse.12514. ISSN 1674-4918.
- ^ Kielan-Jaworowska, Zofia; Cifelli, Richard L.; Luo, Zhe-Xi (2005). Mammals from the Age of Dinosaurs: Origins, Evolution, and Structure. Columbia University Press. s. 299. ISBN 9780231119184.
- ^ Halliday, Thomas John Dixon; Upchurch, Paul; Goswami, Anjali (29 Haziran 2016). "Eutherians experienced elevated evolutionary rates in the immediate aftermath of the Cretaceous–Palaeogene mass extinction". Proceedings of the Royal Society B. 283 (1833): 20153026. doi:10.1098/rspb.2015.3026. PMC 4936024 . PMID 27358361.
- ^ Wilton, Mark P. (2013). Pterosaurs: Natural History, Evolution, Anatomy. Princeton University Press. ISBN 978-0691150611.
- ^ Longrich, Nicholas R.; Martill, David M.; Andres, Brian (13 Mart 2018). "Late Maastrichtian pterosaurs from North Africa and mass extinction of Pterosauria at the Cretaceous-Paleogene boundary". PLOS Biology (İngilizce). 16 (3): e2001663. doi:10.1371/journal.pbio.2001663. ISSN 1545-7885. PMC 5849296 . PMID 29534059.
- ^ a b "Life of the Cretaceous". www.ucmp.Berkeley.edu. 27 Nisan 1999 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ekim 2017.
- ^ "EVOLUTIONARY/GEOLOGICAL TIMELINE v1.0". www.TalkOrigins.org. 2 Aralık 1998 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ekim 2017.
- ^ Walaszczyk, I.; Szasz, L. (1 Aralık 1997). "Inoceramid bivalves from the Turonian/Coniacian (Cretaceous) boundary in Romania: revisions of Simonescu's (1899) material from Ürmös (Ormenis), Transylvania". Cretaceous Research. 18 (6): 767-787. Bibcode:1997CrRes..18..767W. doi:10.1006/cres.1997.0086. ISSN 0195-667124 Kasım 2023.
- ^ Wood, Christopher J.; Ernst, Gundolf; Rasemann, Gabriele (11 Eylül 1984). "The Turonian-Coniacian stage boundary in Lower Saxony (Germany) and adjacent areas: the Salzgitter-Salder Quarry as a proposed international standard section" (PDF). Bulletin of the Geological Society of Denmark (İngilizce). 33: 225-238. doi:10.37570/bgsd-1984-33-21. ISSN 2245-7070.
- ^ Walaszczyk, Ireneusz Piotr; Cobban, W. A. (January 1998). "The Turonian - Coniacian boundary in the United States Western interior". Acta Geologica Polonica. 48 (4): 495-50724 Kasım 2023.
- ^ Kosnik, Matthew A. (1 Eylül 2005). "Changes in Late Cretaceous–early Tertiary benthic marine assemblages: analyses from the North American coastal plain shallow shelf". Paleobiology (İngilizce). 31 (3): 459-479. doi:10.1666/0094-8373(2005)031[0459:CILCTB]2.0.CO;2. ISSN 0094-837322 Eylül 2023.
- ^ Fernandes Martins, Maria João; Puckett, Mark; Lockwood, Rowan; Swaddle, John P.; Hunt, Gene (11 Nisan 2018). "High male sexual investment as a driver of extinction in fossil ostracods". Nature. 556 (7701): 366-369. Bibcode:2018Natur.556..366M. doi:10.1038/s41586-018-0020-7. PMID 2964350531 Mart 2023.
- ^ Lees, Jackie A. (February 2008). "The calcareous nannofossil record across the Late Cretaceous Turonian/Coniacian boundary, including new data from Germany, Poland, the Czech Republic and England". Cretaceous Research (İngilizce). 29 (1): 40-64. Bibcode:2008CrRes..29...40L. doi:10.1016/j.cretres.2007.08.002. 31 Mart 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi24 Kasım 2023.
- Genel
- Yuichiro Kashiyama; Nanako O. Ogawa; Junichiro Kuroda; Motoo Shiro; Shinya Nomoto; Ryuji Tada; Hiroshi Kitazato; Naohiko Ohkouchi (May 2008). "Diazotrophic cyanobacteria as the major photoautotrophs during mid-Cretaceous oceanic anoxic events: Nitrogen and carbon isotopic evidence from sedimentary porphyrin". Organic Geochemistry. 39 (5): 532-549. Bibcode:2008OrGeo..39..532K. doi:10.1016/j.orggeochem.2007.11.010.
- Larson, Neal L; Jorgensen, Steven D; Farrar, Robert A; Larson, Peter L (1997). Ammonites and the other Cephalopods of the Pierre Seaway. Geoscience Press.
- Ogg, Jim (June 2004). "Overview of Global Boundary Stratotype Sections and Points (GSSP's)". 16 Temmuz 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- Ovechkina, M.N.; Alekseev, A.S. (2005). "Quantitative changes of calcareous nannoflora in the Saratov region (Russian Platform) during the late Maastrichtian warming event" (PDF). Journal of Iberian Geology. 31 (1): 149-165. 24 Ağustos 2006 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
- Rasnitsyn, A.P.; Quicke, D.L.J. (2002). History of Insects. Kluwer Academic Publishers. ISBN 978-1-4020-0026-3.—detailed coverage of various aspects of the evolutionary history of the insects.
- Skinner, Brian J.; Porter, Stephen C. (1995). The Dynamic Earth: An Introduction to Physical Geology (3. bas.). New York: John Wiley & Sons. ISBN 0-471-60618-9.
- Stanley, Steven M. (1999). Earth System History. New York: W.H. Freeman and Company. ISBN 0-7167-2882-6.
- Taylor, P. D.; Wilson, M. A. (2003). "Palaeoecology and evolution of marine hard substrate communities" (PDF). Earth-Science Reviews. 62 (1): 1-103. Bibcode:2003ESRv...62....1T. doi:10.1016/S0012-8252(02)00131-9.
Dış bağlantılar
[değiştir | kaynağı değiştir]
"Cretaceous System". Encyclopædia Britannica. 7 (11. bas.). 1911. ss. 414–418.- "Jeolojik Devirler: Kretase". web.archive.org. 22 Mayıs 2006. 22 Mayıs 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Eylül 2021.
- Kretase Mikrofosilleri: Foraminifera'ya ait 180'den fazla resim
- Kretase (kronostratigrafi ölçeği)
- UCMP Berkeley Kretase sayfası
Wikimedia Commons'ta Kretase ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.
