Gerze

Gerze
İlçe
Sinop İlçeleri
İlçe sınırları haritası
Ülke	Türkiye
İl	Sinop
Coğrafi bölge	Karadeniz Bölgesi
İdare
• Kaymakam	Mehmet Deniz Arabacı
• Belediye başkanı	Osman Belovacıklı (CHP)
Yüzölçümü
• Toplam	487 km²
Rakım	43 m
Nüfus  (2018)
• Toplam	24.946
• Kır	8,586
• Şehir	17.605
Zaman dilimi	UTC+03.00 (TSİ)
Posta kodu	57600
İl alan kodu	368
İl plaka kodu	57
Resmî site www.gerze.bel.tr

Gerze, Sinop iline bağlı ilçe. Merkez nüfusu yaklaşık 20.190'dır. Sinop'a 39 km uzaklıktadır.

İlçe tarihte Zagora, Gürzühatun, Savetova, Argibete isimlerini aldı. Paflagonyalılar Kızılırmak'ın batı bölgesine Gezonolit adını vermişlerdi, Gerze adını Yunanca Carussa'dan (Grekçe: Κάρουσσα) almıştır. Paflagonya, Hitit, Frig, Kimmer, Lidya, Pers, Büyük İskender, Roma ve Bizans İmparatorluklarının egemenliğine giren Gerze, 1214 yılında I. İzzettin Keykavus döneminde Selçuklu, 1459 yılında Fatih Sultan Mehmet döneminde Osmanlı İmparatorluğuna katıldı.

13 Şubat 1956'da Gerze'ye yeni atanan ve Sucu Mehmet'in evinde kiracı olarak oturan mal müdürünün hanımının lodoslu bir günde yaktığı mangalın ateşlerinin evin kapısı açıldığında etrafa saçılması üzerine büyük bir yangın geçirdi, devlet yardımıyla yeniden imar edildi.

Gerze ilçesi, antik çağlardan bu yana toplumlar tarafından yerleşme ve barınak yeri olarak seçilmiştir. MÖ 1400 yıllarında Kaşkalar tarafından küçük bir köy olarak kurulan sahil ilçesi Gerze, daha sonra Paflagonya Devleti'nin eline geçmiş, sırasıyla da Hitit, Frig, Kimmer, Lidya, Pers, Büyük İskender, Roma ve Bizans İmparatorluklarının egemenliğine girmiştir. 1214 yılında I. İzzeddin Keykavus zamanında Selçuklu Devleti'nin hâkimiyetine giren Gerze, bir ara Trabzon İmparatorluğu'nun eline geçmiş, 1459 yılında da Fatih Sultan Mehmet tarafından Osmanlı İmparatorluğu'na bağlanmıştır.^[2]

Kayıtlardan ilçenin eski adının Zagora, Gürzühatun, Savetova, Argibete olduğu anlaşılmaktadır, bilindiği üzere Paflagonyalılar Kızılırmak'ın batı yöresine "mızraklılar ülkesi" anlamına gelen Gezonolit adını vermişlerdir. 13 Şubat 1956 yılında büyük bir yangın felaketi geçiren ilçe devlet tarafından yeniden imar edilerek modern bir ilçe hâline getirilmiştir.

Kuzeyinde Karadeniz güneyinde Boyabat ve Durağan, doğusunda Dikmen batısında Sinop ile çevrilidir. İlçenin yüzölçümü 487 km²dir.^[3] İl merkezine denizden 13 mil karayolundan 39 km'dir. Samsun iline 132 km uzaklıkta olan Gerze'nin yükseklikleri 900 metreyi bulan Elma ve Köse Dağlarının yanı sıra Dede Dağı ve Hasan Dağı bulunmaktadır. Gerze ilçe merkezinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 43 metredir.^[4] Köyler, orman içi, orman kenarı, kıyılık ve ovalık olmak üzere üç yerleşim bölgesinde yer almaktadır. 71 köyü ve 1 bucağı bulunmakta iken Dikmen bucağı 20 Mayıs 1990 tarihinde kendisine 31 köy bağlanarak ilçe olmuştur. Gerze ilçesine bağlı bulunan 41 köy arazinin meyilli olması nedeniyle dağınık bir yerleşim yapısına sahiptir.^[5]

Gerze ilçesi, nüfus büyüklüğü açısından Sinop ilinin üçüncü büyük yerleşmesidir. 2023 yılı nüfus sonuçlarına göre ilçe nüfusu 29.534 kişi olup, bunun 20.190 kişisi kentsel, 9.344 kişisi kırsal nüfusu oluşturmaktadır. Bu durumda, kentsel nüfus oranı %68,36 kırsal nüfus oranı %31,63 olan ilçe, İlçe kentleşme oranı il genelinde orta kademede olan yerleşmeler arasındadır.^[6] Bölüm başındaki tablolarda, Gerze ilçesi nüfusunun 1980 yılından günümüze kadar azalma eğilimi gösterdiği görülmektedir. Genelde diğer ilçelerdeki genel eğilime paralel olarak kentsel-kırsal nüfus oranları kentsel nüfus lehine önemli bir değişiklik göstermiştir. Bugün kent-kır oranı arasındaki fark oldukça azalmıştır. Gerze'de de il geneline paralel olarak nüfus artış oranları giderek düşmektedir. TÜİK verilerine göre, 2000 yılı itibarıyla Sinop ilindeki ortalama hane halkı büyüklüğü 4,40 olarak tespit edilmiştir.

TÜİK Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi 2022 yılı verilerine göre Sinop ilinin yıl içinde aldığı göç 14.155, verdiği göç ise 11.291'dir. Net göç 2 bin 864 kişi olurken, net göç hızı binde 13,1 oldu. Sinop il dışına en fazla göçü 3 bin 300 kişi ile İstanbul'a verdi.

İstanbul'u sırasıyla bin 377 kişi ile Samsun ve 639 kişi ile Ankara takip etti. Sinop'tan en az göç alan iller ise sırasıyla 7 kişi ile Ardahan, 12'şer kişi ile Kilis ve Uşak oldu.^[30]

TÜİK 2011 yılı verilerine göre, Sinop ili genelinde okuma yazma bilenlerin oranı %93,72'dir.

Gerze ilçesinde 1 anaokulu, 3 ilköğretim okulu, 5 lise, 1 pratik kız sanat okulu, 1 halk eğitim merkezi, 1 özel dershane, 1 özel eğitim ve rehabilitasyon merkezi ve 1 özel motorlu taşıt sürücü kursu mevcuttur. 2011-2012 eğitim dönemi başında Yaykıl köyünde 110 öğrenci kapasiteli bir ilköğretim okulu yeterli sayıda öğrenci bulunamaması sebebiyle kapatılmış ve öğrenciler taşımalı sistemle Gerze ilçe merkezine ve yakındaki diğer köylere gönderilmeye başlanmıştır.^[31]

Sinop genelinde; 6 Devlet Hastanesi, 2 Verem Savaş Dispanseri, 52 Köy Sağlık Evi, dokuz Toplum Sağlığı Merkezi, 13 Aile Sağlığı Merkezi, 10 Aile Sağlığı Birimi, 56 Aile Hekimliği, bir Halk Sağlığı Laboratuvarı, 11 Acil Sağlık İstasyonu tarafından sağlık hizmetleri verilmektedir. İl genelinde kadrolu yatak sayısı toplam 605, yatak işgal oranı %35'tir.

Gerze ilçesinde ise bir adet Devlet Hastanesi, bir adet Toplum Sağlığı Merkezi ve bir adet Aile Hekimliği Merkezi bulunmaktadır. Yaykıl köyünde ise herhangi bir Sağlık Ocağı bulunmamaktadır.^[32]

Gerze merkezde Belediye'ye ait bir Kültür Merkezi'nde tiyatro oyunları ve konserler gibi etkinlikler yapılmaktadır. Yenikent Beldesi Çeçe Mahallesinde Çeçe Sultan Türbesi, şehir merkezinde, Esmazade Mustafa Cami (İskele Camii) ve Yakup Ağa Konağı Gerze'nin tarihî yapılarındandır.^[33]

Sinop ili, Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) 2003 yılı verilerine göre, Türkiye'nin sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralamasında 81 il içerisinde 57. sırada yer almaktadır.^[34] Sinop ilinin, Türkiye Gayri Safi Yurt İçi Hasılası (GSYİH) içerisindeki payı %0,2 iken, iken, DPT 2004 verilerine göre Gerze ilçesi sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralamasına bakıldığında Türkiye'deki 872 ilçe içerisinde 423. sıradadır.

Gerze ilçesi, sosyo-ekonomik sıralama göz önüne alındığında ve Sinop'un diğer ilçeleri ile karşılaştırıldığında üçüncü sırada yer almaktadır.^[35]

“Ekonomik Yapı” bölümünde tespit edildiği ve aşağıdaki grafikte de görüldüğü gibi, Gerze ilçesindeki sektörel dağılım hizmetler, sanayi ve tarım şeklindedir. İlçede hizmetler sektörü oranı %76,9 iken; ilçedeki hizmetler sektörünün il genelindeki payı 6,3'tür. Bu pay il genelinde önemli bir oran olup, ilçedeki kentsel gelişim düzeyini göstermektedir. Gerze'de doğal plaj niteliği taşıyan sahillerin bulunması ilçenin deniz turizmi potansiyelini artırmaktadır. Yine ilçede yer alan Kozfındık ve Bozluk Yaylaları ile dağlık alanlar yayla ve dağ sporları turizmine ivme verecek girdilerdir. Günümüzde, ildeki toplam turistik yatak kapasitesinin %10,9'u Gerze ilçesinde yer almaktadır. İlçede Sinop Üniversitesi'ne bağlı bir meslek yüksek okulu bulunmaktadır.

Gerze, ilin genel kapasitesi dikkate alındığında, sanayi sektörü gelişmiş olan bir başka yerleşim olarak dikkat çekmektedir. İlçede sanayi sektörünün il geneli içindeki oranı %20,2; ilçe içindeki sektörel dağılımdaki oranı ise %7,4'tür. Gerze'de faal durumda 2 adet un fabrikası, iki balık ve balık ürünleri tesisi, bir tarım araçları üretim fabrikası, beş adet tekstil ürünleri işletmesi ile bir adet toz deterjan fabrikası bulunmaktadır. İlçede bir küçük sanayi sitesi de yer almaktadır. Gerze ilçesi, Acısu Mahallesi'nde sıcak ve mineralli su kaynakları bulunmaktadır.

Sinop ilinin 586.200 ha'lık yüzölçümünün %37,9'luk kısmını oluşturan 222.379 ha'lık alan tarıma elverişli olmakla birlikte bunun 110.538 ha'ında tarım yapılmaktadır. Tarım faaliyetlerinin yapıldığı araziler çok parçalı ve dağınıktır.

Tarım, Gerze ilçesinin sosyal ve ekonomik hayatında önemli bir yere sahiptir. Tarım sektörünün ilçe genelindeki oranı %2,9 iken, il genelindeki oranı %0,1'dir. İlçenin iklim ve toprak yapısı elverişli olduğundan, bazı tarım ürünlerinin yetiştirilmesine olanak sağlamaktadır. Son yıllarda seracılık alanındaki gelişmelerle birlikte, sebze üretiminde önemli artışlar sağlanmıştır.

Yüzölçümü yaklaşık 594 km² olan Gerze'de yetişen en önemli tarım ürünleri buğday, mısır, arpa yulaf ve tütün'dür. Yıllara göre ekiliş alanı değişiklik göstermekle birlikte, sahil köylerinde ayçiçeği ve şeker pancarı tarımı da yapılmaktadır. İlçede ziraati yapılan çeşitli tarım ürünlerinin büyük bir kısmı çiftçilerin ihtiyaçlarında ve hayvan yemi olarak kullanılmaktadır.

Gerze ilçesinde başta elma, armut, incir olmak üzere ceviz, fındık, erik, kiraz, ayva gibi meyveler de yetişmektedir.

Çiftçilerin, ihtiyaçlarını karşıladıktan sonra arda kalan ürün iç pazarlarda satılmaktadır. Sebze ekimi ve seracılık son yıllarda yaygın bir aile işletmesi konumuna gelmiştir. Sebze tarımı olarak, başta patates, fasulye, salatalık, domates, biber, pırasa, lahana, marul, ıspanak, kabak, bamya ve bezelye gibi ürünler gelişme göstermektedir.

İlin genel tarımsal durumunun bir parçası olarak sahil ve şehir yerleşim çevrelerinde büyükbaş, yüksek kesimlerde ise küçükbaş hayvan yetiştiriciliği daha fazla oranda yapılmaktadır.

Gerze ilçeisnde en önemli geçim kaynaklarından biri hayvancılıktır. İlçede 15.250 baş sığır ve manda, 35.000 adet kümes hayvanı, 1.500 baş tek tırnaklı, 20.000 baş keçi ve koyun ve 3.300 adet ilkel ve fenni arı kovanı mevcuttur. Çiftçiler hayvansal ürünlerin bir kısmını kendi gereksinimleri için tüketmekte, süt, yumurta, peynir, bal, yoğurt, tereyağı, yün gibi ürünlerin pazarlamasını yapmaktadır. Yem bitkileri ekimi yaygınlaştırılması ve modern besi ahırlarının yaptırılmasıyla hayvancılığın gelişimine katkı sağlanmaktadır. İlçe Tarım Müdürlüğünce her yıl çiftçilere 2.000 adet civciv dağıtımı yapılmaktadır.

Sinop kalkınmada öncelikli iller arasındadır. İlin kalkınma sürecindeki olumsuz etkenler; coğrafi konumu, topoğrafyası, pazara uzaklığı, sermaye yetersizliği ve altyapının tamamlanmamış olmasıdır.

Sinoplular arasında uygulanan bir ankete göre, Sinop'un en önemli eksikliklerinin başında, istihdam sorunu nedeniyle ilin sürekli olarak göç vermesi sorunu yer almaktadır. Şehir içindeki yolların bozukluğu ve sinemaların olmayışı da ilin diğer eksiklikleri arasında belirtilmiştir.^[36] Son dönemde gerçekleşmeye başlayan yeni yatırımlar, Sinop'un uzun yıllardır ekonomik alanda süregelen olumsuz durumunu iyileştirme sürecine katkıda bulunmaktadır.

Sanayi sektörünün gelişmesinde özellikle tarım, orman, toprak ve su ürünleri gibi kaynaklar önemli rol oynamıştır. İlde, çeltik fabrikaları, un fabrikaları ile kereste ve kereste ürünlerini ham madde olarak kullanan sanayi tesisleri mevcuttur. Ayrıca, konfeksiyon, kireç, metal, kimya, çivi ve cam fabrikaları gibi tesisler de bulunmaktadır. Toprak sanayi, özellikle Boyabat yöresinde yaygındır.^[37]

Sinop'ta bulunan sanayi tesislerinin %4'ü Gerze'de bulunmaktadır. Gerze'de bulunan iki adet un fabrikası, bir balık ve balık ürünleri tesisi, iki adet tekstil ürünleri işletmesi ile bir adet toz deterjan fabrikası faal durumdadır. İlçede bir küçük sanayi sitesi de yer almaktadır.^[37]

Sinop ili Batı Karadeniz bölgesine has tipik doğal ve kültürel değerleriyle kültür turizmi potansiyeli öne çıkan bir yöredir. Genel anlamda topoğrafyanın uygun olmaması ve iklim şartlarının elverişsiz olmasından dolayı kıyı turizmi alanında bir gelişme potansiyeli bulunmamaktadır, ancak yaz aylarında ve oldukça sınırlı bir zaman aralığında deniz turizminden bahsetmek mümkündür. Deniz turizmi amaçlı kullanılan başlıca plajlar, şehir merkezinde bulunan Bahçeler mevki, bölgenin en geniş kumsalına sahip Akliman ile Hamsilos ve Karakum'dur.

Sinop Limanı ilde bir kruvaziyer turizmi potansiyeli yaratmaktadır. Bununla birlikte limana ziyaretler genellikle günübirlik gezi ve alış-verişler şeklinde olmaktadır. Yolcu gemilerinde konaklayan turistler ancak belirli bir zaman süresinde şehir turu yapmakta ve sonrasında Karadeniz Turlarına devam etmektedirler.

Yayla turizmi Doğu Karadeniz bölgesinde daha yaygın olarak görülmekle birlikte, Sinop'ta önemli bir gelişme göstermemiştir. Sinop'un önemli yaylaları arasında; Ayancık ilçesinin güneyinde yer alan Ayancık-Akgöl Yaylası, Gerze Çalboğazı beldesinin 35 km güneybatısında bulunan Gürfındık-Bozarmut Yaylası ve Türkeli ilçesinde yer alan Kurugöl Yaylası yer almaktadır. Gerze'de 225, Türkeli'de 93, Ayancık'da 223 ve Boyabat'ta ise 130 Belediye Belgeli tesis yatağı bulunmaktadır.^[38] Sinop ilini de içinde bulunduran Batı Karadeniz Bölgesi, diğer bölgelere kıyasla Belediye Belgeli tesis ve yatak sayısı bakımından daha az gelişmiştir.

Son yıllarda enerji sektörünün gelişmesine katkıda bulunan bölgede kurulması planlanan santrallerin etkisiyle turizm sektörünün etkileneceğine inanılmaktadır. Çağdaş teknolojileri kullanıldığında ve ileri çevresel önlemler alındığı takdirde, bu iki sektörün birbirini desteklemesi muhtemeldir.

Gerze Yangın Evleri, İlçe merkezine 10 dakika uzaklıkta olan Gerze yangın evleri, 1956 senesinde çıkan büyük yangının ardından zarar görmüş ve devlet tarafından onarımı yapılmıştır.

Beyaz Balina Aydın Parkı, 1992 senesinde Rusya'da bulundu havuzdan kaçarak Gerze'ye geldiğine inanılan ve Gerzeli balıkçılar tarafından yakalınan balina, Gerze halkı tarafından 'Aydın' adını almıştır. Hikâyenin dünya çağında duyulmasının ardından, balina anısına dikilen heykelinin bulunduğu Beyaz Balina Aydın Parkı kurulmuştur.

Gerze Feneri, ilçe merkezine yaklaşık 1 km uzakta bulunana Gerze Feneri, Karadeniz'i izlemek için en ilgi çekici yerlerden biridir. Seyir terası, ziyaretçilerine geniş bir manzara sunar.

Sinop'ta doğan ünlü ilk çağ filozofu Diyojen'in yaşamını içinde geçirdiği fıçıya ithafen bir fıçı üzerinde, elinde bir fenerle durduğu heykel turistler için önemli bir gezi noktasıdır.

Gerze, 8 Şubat 2017 tarihinde Türkiye'nin 14. Cittaslow (sakin şehir) şehri seçilmiştir.^[39][40] Bu sayede Gerze'ye yönelik turist ilgisi artmıştır.^[41]

Sinop ili, madencilik açısından sınırlı bir potansiyele sahiptir.^[42] Kuvars kumu ile tuğla ve kiremit imalatına uygun endüstriyel ham maddeler, Sinop'ta rezervi bulunan ham maddelerin en önemlilerindendir. Boyabat ilçesi Akbelen köyü mıntıkasında bulunan bir kömür ocağında yapılan sondaj çalışmalarında olumlu sonuçlar alınmış, ancak buna rağmen işletme sürecinde beklenen verim sağlanamamıştır. Ayrıca, ilde merkez ilçe ve Boyabat civarında yoğunlaşan kuvars ve mermer işletmeciliği yapan 12 adet işletme bulunmaktadır.

Sinop'un sahip olduğu orman emvalinin değerlendirilmesi amacıyla 24 adet ağaç sanayi işletmesi faaliyet göstermektedir. İl, orman varlığı bakımından zengin illerden biridir. Mevcut şartlarda orman varlığından elde edilen emvalin mobilya sanayi için kereste hâline getirilmesini sağlayan kereste üretim tesisleri mevcuttur, ancak bu tesisler oldukça düşük miktarlarda üretim yapmaktadırlar.^[43]

Wikimedia Commons'ta Gerze ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

• Gerze İlçesi Dernek Sayfası