Cem

Cem, Alevilerin, Bektaşilerin cemaatle birlikte yaptığı, son derece ayrıntılı kurallara bağlanmış ibadet. Cem, yalnızca dinsel nitelikli bir toplantı değil, aynı zamanda hem ruhen yenilenme, yıkanma ve hem de toplumsal ve bireysel sorgulanma yeridir.

Cem, Arapça toplanma anlamına gelir. Cem, cami ve cemaat aynı kökten gelen kelimelerdir.

Hukuki, dini, örfi ve tasavvufi işleyişlerin tamamının cem ibadeti ile aynı gün ve saatte toplanmış olması, Çaldıran meydan savaşıyla başlayan baskı, şiddet ve nefret söyleminin alevileri, dergahlarını bırakarak şehir merkezlerinden uzakta köy ve kasaba hayatına geçmesi ile ortaya çıkmış bir uygulama olmuştur

Cem'in kaynağı Muhammedin Miraç dönüşü katıldığı söylenen Kırklar Cemi' mitosudur.^[1]

Cem ibadetini diğer inançlardaki ibadetlerden farklı kılan en önemli unsur; Cem'de bulunanların aynı zamanda toplumda hesap vermekle yükümlü olmalarıdır. Cem'de bulunanlar birbirlerinden "razı olmak" zorundadırlar.

Cem'de bulunan bir kişi başka birine dargınsa, bu iki kişinin dargınlıkları giderilmeden, barışmaları sağlanmadan Cem'e başlanmaz.

Alevilerin toplu anlamda temel ibadeti olan Cem, bir Dede´nin gözetiminde, önderliğinde yerine getirilir.

Cem ibadetine katil, hırsız, yolsuz, ahlaken düşkün ilan edilen kişiler giremez.

1. Mürşid (Dede): Görev itibarıyla Muhammed, Ali ve Hacı Bektaşi Veli'yi temsil eder. Cem töreninin (Erkan) Başkanlığını yapar, ikrar alır, nasip? verir. Cem dışında cenaze, müsahiplik, nikâh, sünnet ve isim verme törenlerinde yer alır.
2. Rehber: İmam Hüseyin´i temsil eder. Yola girmek isteyenlere yol gösterir. Mürşidin en yakın yardımcısıdır.
3. Gözcü: Ebû Zerr el-Gaffârî'yi temsil eder. Rehberin yardımcısıdır. Cem'in sessiz ve sakinlik içinde geçmesini sağlar. Cem'in bekçisidir.
4. Çerağcı (Delilci): Cabir El Ensari'yi temsil eder. Cem evinde bulunan aydınlatma araçlarını yakar. Buhurdanlıkları ve mumları (Çerağ) hazırlar.
5. Zâkir (Âşık): Cem töreninin sesi ve nefesidir. Semahı yönetir. Cemde Duaz (12 imam için söylenen şiirler, düvaz Farsça 12 anlamına gelir), hüseyniye, tevhid, mersiye, nevruziye söyler. Bilâl-i Hâbeşî'yi temsil eder.
6. Süpürgeci (Ferraş): Cem evinin temizliği ile görevlidir. Selmân-ı Farisî Pir-î Pak'ı temsil eder.
7. Meydancı: Cem evinde Semahserleri kaldırır. Postları yerine dizer. Hüzeyme tül Yemeni'yi temsil eder.
8. Niyazcı: Kurbanları tekbirler ve keser. Lokmaları alır ve dağıtımını sağlar. Mahmud el Ensari'yi temsil eder.
9. İbrikçi: Alinin sadık kölesi Kamber'i temsil eder. Cem'de Mürşidin ve erenlerin temiz olmalarını sağlar.
10. Kapıcı: Görev itibarıyla Gülam Keysani'yi temsil eder. Cem'e gelen erenlerin evlerini gözetler.
11. Peyikçi: Görev itibarıyla Amri Ayyari'yi temsil eder. Cem olacağını tüm canlara duyurur.
12. Sakacı: Görev itibarıyla Ammar bin Yasir'i temsil eder. Cem evinde su, şerbet, süt vb. dağılımını sağlar.

Cem ayinleri Yapılış amaçlarına göre beş grupta incelenirler:^[2]

1. İkrar ayini
2. Dervişlik ayini
3. Baba ayini
4. Halife ayini
5. Mücerred ayini

Benzer kavramlar tasavvufta da farklı anlamlar yüklenerek kullanılabilir; "Cem'ul cem" makamının ehli, "İnsan-ı kâmil" vasfını da kazanmış olur, ne halk ne de Hak ile "mahcub" (perdelenmiş, örtülü) olmaz, eşyanın (madde ve enerjinin, varlıkların) vücudunu bâtınî yönden "Ayn el-Hakk" olarak görür, bir taraftan eşya ile kayıtlı (bağlı, bağıntılı) olduğu halde "marifetullah" tarafından bakıldığında eşyanın üstündedir, eşya ile kayıtsızdır. "

Üftade de ise "Cem" ve "cem'ul cem" ıstılahları, klasik tasavvuf anlayışındaki ıstılahlardan farklıdır; O'nun "ma'iyyet" dediği "cem", "cem" dediği "cem'ul cem", "cem'ul cem" dediği de Celvet'tir. Kur'an bu makama şu ayetle işaret eder:

"O, ilktir, sondur, zâhirdir, bâtındır. (Hadid, 57/3)

• Bilâl-i Hâbeşî
• Ebû Zerr el-Gaffârî
• Selmân-ı Farisî
• Ammar bin Yasir

• Muhammed Seyfeddin Ibn Zulfikari Derviş Ali; Bektaşi İkrar Ayini, Kalan Yayınları, Osmanlıca El Yazmasından Çeviren, Mahir Ünsal Eriş, Ankara, 2007
• Alevî Haber Sitesi, http://www.erenlermeydani.com