Tay Bridge
Tay Bridge – most kolejowy we wschodniej Szkocji (Wielka Brytania) nad zatoką Firth of Tay, łączący Dundee na północnym brzegu ze wsią Wormit na brzegu południowym. Przez most prowadzi główna linia kolejowa z Edynburga do miast północno-wschodniej Szkocji – Dundee i Aberdeen. Most ma 3264 m długości i 86 przęseł. Był najdłuższym mostem kolejowym w Wielkiej Brytanii do 2025 roku, kiedy ukończono Colne Valley Viaduct na linii High Speed 2. Obecnie istniejący most, otwarty w 1887 roku, zastąpił wcześniejszą konstrukcję z 1878 roku, która rok później zawaliła się podczas sztormu. Jest zabytkiem klasy A (najwyższej).
 Tay Bridge widziany z północnego brzegu | |
| Długość całkowita |
3264 m |
|---|---|
| Państwo | |
| Kraj | |
| Miejscowość | |
| Podstawowe dane | |
| Przeszkoda | |
| Liczba torów |
2 |
| Liczba przęseł |
86 |
| Data budowy |
1878 |
| Data zburzenia |
1879 |
| Data odbudowy |
1887 |
Położenie na mapie Szkocji  | |
Położenie na mapie Wielkiej Brytanii  | |
Położenie na mapie Fife  | |
Położenie na mapie Dundee  | |
 56°26′13″N 2°59′16″W/56,436944 -2,987778
| |
Tay Bridge – most kolejowy we wschodniej Szkocji (Wielka Brytania) nad zatoką Firth of Tay, łączący Dundee na północnym brzegu ze wsią Wormit na brzegu południowym. Przez most prowadzi główna linia kolejowa z Edynburga do miast północno-wschodniej Szkocji – Dundee i Aberdeen[1].
Most ma 3264 m długości[2][3] i 86 przęseł[4]. Był najdłuższym mostem kolejowym w Wielkiej Brytanii do 2025 roku, kiedy ukończono Colne Valley Viaduct na linii High Speed 2[5].
Obecnie istniejący most, otwarty w 1887 roku, zastąpił wcześniejszą konstrukcję z 1878 roku, która rok później zawaliła się podczas sztormu[4]. Jest zabytkiem klasy A (najwyższej)[2].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Wcinająca się głęboko w ląd zatoka Firth of Tay przez wieki stanowiła istotną przeszkodę dla transportu między północno-wschodnią a południową Szkocją[6]. Od średniowiecza przemierzały ją promy[7].
W latach 40. XIX wieku wybudowano pierwszą linię kolejową, która połączyła Dundee z resztą sieci krajowej. Prowadziła ona wzdłuż północnego brzegu zatoki, do położonego na zachód Perth[8]. Od 1851 roku alternatywę dla niej stanowiły promy kolejowe kursujące między Broughty Ferry (na wschód od Dundee) a Tayport, dokąd docierała bardziej bezpośrednia linia kolejowa z Edynburga[a][7]. Linie te należały do konkurujących ze sobą spółek kolejowych[8].
Spółka North British Railway, zarządzająca promami kolejowymi oraz linią z Tayport do Edynburga, od 1862 roku postulowała budowę mostu przez zatokę. Ze względu na zastrzeżenia zgłaszane przez Caledonian Railway, właściciela linii do Perth, parlament brytyjski zaaprobował jego budowę dopiero w 1870 roku[4].
Most zbudowano w latach 1871–1878 według projektu Thomasa Boucha[4]. Był to most kratownicowy o konstrukcji żelaznej na fundamentach murowanych, z 85 przęsłami[6]. Kratownice znajdowały się pod pokładem mostu, z wyjątkiem jego środkowej części, gdzie umieszczono je ponad pokładem dla zwiększenia prześwitu na potrzeby żeglugi[4]. Przez most prowadził pojedynczy tor kolejowy[1]. Jego otwarcie skróciło czas podróży koleją przez zatokę o godzinę[9].
Otwarcie mostu spotkało się z wielkim zainteresowaniem opinii publicznej. Wśród osobistości, które przybyły go podziwiać znaleźli się były prezydent Stanów Zjednoczonych Ulysses S. Grant, cesarz Brazylii Piotr II oraz książę Leopold, syn królowej Wiktorii[9]. Sama królowa przemierzyła most w lecie 1879 roku w drodze do posiadłości Balmoral, wkrótce nadając Bouchowi za zasługi tytuł rycerski[6].
28 grudnia 1879 roku podczas silnego sztormu środkowa część mostu runęła do wody, wraz ze znajdującym się na nim pociągiem[6]. W katastrofie zginęło około 75 osób[6][9]. Komisja badająca okoliczności wypadku ustaliła, że przyczyną zawalenia mostu były wady konstrukcyjne[6][4], w szczególności niewystarczająca wytrzymałość żelaznych filarów[1]. Bouch został uznany za głównego odpowiedzialnego katastrofy[6], on sam zmarł wkrótce po publikacji raportu[4].
W latach 1882–1887 most odbudowano zgodnie z projektem Williama Henry′ego Barlowa. Nowy most ulokowano około 20 m na zachód od pierwotnej lokalizacji, a jego konstrukcja pod wieloma względami bazuje na projekcie Boucha; do jego budowy wykorzystano niezniszczone kratownice starego mostu. Zasadniczą różnicą względem pierwotnej konstrukcji są masywne, żelazne filary[4] oparte na wypełnionych cementem żelaznych kesonach. Most jest również szerszy od pierwowzoru – prowadzą nim dwa tory kolejowe[1].
W 1966 roku w sąsiedztwie mostu otwarto drugi, przeznaczony dla ruchu drogowego – Tay Road Bridge[6].
Galeria
[edytuj | edytuj kod]-
Widok na środkową część mostu; widoczne również fundamenty filarów zniszczonego mostu -
Widok na zatokę Firth of Tay, w kierunku wschodnim; u góry z lewej widoczne przekraczające ją mosty – Tay Bridge (bliższy) i Tay Road Bridge (dalszy) -
Tay Bridge w pierwotnym kształcie (1878–1879) -
Tay Bridge i okoliczna sieć kolejowa na mapie z 1910–1914 roku
.jpg)
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Linia ta przekraczała również zatokę Firth of Forth, początkowo również za pośrednictwem promów kolejowych, a od 1890 roku mostem Forth Bridge[8].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d Tay bridges. Institution of Civil Engineers. [dostęp 2025-11-02]. (ang.).
- ↑ a b Tay Railway Bridge. trove.scot. [dostęp 2025-11-02]. (ang.).
- ↑ David Shirres: Painting the Tay Bridge. RailEngineer, 2012-11-05. [dostęp 2025-11-02]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h The history of the Tay Bridge, Dundee. NetworkRail. [dostęp 2025-11-02]. (ang.).
- ↑ Aimee Dexter: HS2 finishes 'UK's longest railway bridge'. BBC News, 2025-09-10. [dostęp 2025-11-02]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h John Cannon: The Oxford Companion to British History. Oxford University Press, 2002, s. 908. ISBN 978-0-19-860872-1. (ang.).
- ↑ a b Tayport. Undiscovered Scotland. [dostęp 2025-11-02]. (ang.).
- ↑ a b c Jack Simmons, Gordon Biddle: The Oxford Companion to British Railway History. Oxford University Press, 1997, s. 132, 167. ISBN 978-0-19-211697-0. (ang.).
- ↑ a b c Marion K. Pinsdorf, Engineering Dreams Into Disaster: History of the Tay Bridge, The Business History Conference, s. 495–497 (ang.).