Serializm

Serializm – technika kompozytorska w muzyce współczesnej zakładająca uporządkowanie elementów dzieła muzycznego za pomocą tzw. serii^[1][2]. Serializm powstał w latach 50. XX wieku^[3] i wywodzi się bezpośrednio z techniki dwunastodźwiękowej (tzw. dodekafonia serialna^[4] powstała w latach 20.^[5])^[6]. Krytyka serializmu oraz wyczerpanie się jego możliwości w zakresie organizacji materiału dźwiękowego doprowadziło do powstania aleatoryzmu pod koniec lat 50.^[7][6] oraz rozkładu samej techniki serialnej w latach 1955–1968^[8].

Serializm rozszerzył pojęcia charakterystyczne dla poprzednich epok muzycznych takie jak heterofonia, polifonia czy monodia^[9], a jego rozwój rozszerzył pojęcie punktualizmu, którym zaczęto określać utwory poliserialne^[10]. Uporządkowanie brzmienia za pomocą serii oraz wykorzystywanie serii w muzyce elektronicznej skutkowało rozwojem sonoryzmu^[11][12]. W latach 60. amerykański saksofonista Ornette Coleman połączył jazz z muzyką postserialną (tzw. Klangkomposition^[1]), tworząc free jazz^[13]. Techniką serialną posługiwano się przez długi czas w sposób umiarkowany^[14] i współżyła ona z innymi prądami muzyki współczesnej^[15].

Serią nazywano pierwotnie dowolnie wybraną, lecz określoną dla danego przypadku kolejność wszystkich dwunastu tonów w stroju równomiernie temperowanym^[16][17][18]. Uczniowie Arnolda Schönberga, twórcy dodekafonii, tzn. Alban Berg i Anton Webern starali się rozszerzyć technikę serialną na inne elementy muzyki^[14]. Stosowanie w jednym utworze kilku porządków serialnych (prócz dodekafonicznej serii wysokościowej) powodowało zaburzenie wyrazistości formy muzycznej, co skutkowało czasami niemożnością rozpoznania serii interwałowej^[10].

Pierwszą kompozycją, w której za pomocą serii uporządkowano wartości rytmiczne była „Three Compositions for Piano” z 1947 skomponowana przez Miltona Babbitta, który oparł ilość ataków dźwięku oraz czas ich trwania na serii liczb 5, 1, 4, 2. Punktem zwrotnym w rozwoju muzyki serialnej była prapremiera „Mode de valeurs et d’intensites” autorstwa Oliviera Messiaena podczas Międzynarodowych Letnich Kursach Nowej Muzyki w Darmstadcie w 1949^[19]. Messiaen stworzył w swojej etiudzie serię 36 dźwięków, 24 wartości rytmiczne, 13 sposobów artykulacyjnych i 7 poziomów dynamicznych, których podstawą były dwa dwunastostopniowe szeregi: wysokościowy i rytmiczny^[9]. Szereg wysokościowy kompozytor podzielił na rejestr niski, średni oraz wysoki, rytmiczny zaś na wartości od jednej do dwunastu trzydziestodwójek, od jednej do dwunastu szesnastek oraz od jednej do dwunastu ósemek^[3][20].

Nowe zasady komponowania próbowało uzasadniać terminami z zakresu matematyki, takimi jak grupa, klasa, czy punkt, co spotkało się z krytyką naukowców reprezentujących ścisłe dziedziny wiedzy (jedynie muzyka stochastyczna opierała się na naukowych podstawach rachunku prawdopodobieństwa)^[9].

W 1955 ukazał się artykuł Iannisa Xenakisa pt. „La crise de la musique serielle”, którego autor ogłosił koniec muzyki serialnej^[21]. W 1958 John Cage podczas Letnich Kursów Muzyki zaprezentował aleatoryzm jako alternatywę dla serializmu^[22]. Zdaniem Józefa Michała Chomińskiego „z poliserialnością stało się to samo, co z polifonią. Powiększanie liczby głosów osłabia, a nawet likwiduje ich samodzielność. Podobnie powiększanie liczby serii obróciło się przeciwko porządkowi serialnemu jako czynnikowi regulującemu”^[23].

• Ulrich Michels: Atlas muzyki. tł. Piotr Maculewicz. T. 2. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2003. ISBN 83-7255-158-8.
• Józef Chomiński, Krystyna Wilkowska-Chomińska: Historia muzyki. T. 2. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1990. ISBN 83-224-0383-6.
• Eugenia Bender: Muzyka. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 2002, seria: Leksykon Ucznia. ISBN 83-204-2700-2.
• Jerzy Habela: Słowniczek muzyczny. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1988, seria: Biblioteka Słuchacza Koncertowego. Seria Wprowadzająca. ISBN 83-224-0336-4.
• Józef Chomiński, Krystyna Wilkowska-Chomińska: Formy muzyczne. T. 1: Teoria formy, małe formy instrumentalne. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1983. ISBN 83-224-0176-0.