Rogalin

Zobacz w indeksie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego hasło Rogalin

Ten artykuł dotyczy wsi w województwie wielkopolskim. Zobacz też: inne miejsca o tej nazwie.

Rogalin

wieś
Pałac w Rogalinie z lotu ptaka
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Powiat	poznański
Gmina	Mosina
Liczba ludności (2016)	757[2]
Strefa numeracyjna	61
Kod pocztowy	62-022[3]
Tablice rejestracyjne	POZ, PZ
SIMC	0589659
Położenie na mapie gminy Mosina Rogalin
Położenie na mapie Polski Rogalin
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego Rogalin
Położenie na mapie powiatu poznańskiego Rogalin
52°14′06″N 16°56′20″E/52,235000 16,938889[1]
Multimedia w Wikimedia Commons
Informacje w Wikipodróżach

Rogalin – wieś w województwie wielkopolskim, powiecie poznańskim, gminie Mosina, położona ok. 20 km na południe od Poznania nad rzeką Wartą, przy drodze wojewódzkiej nr 431. Znana jest głównie z zabytkowego zespołu pałacowo-parkowego hrabiów Raczyńskich: barokowo-klasycystycznego pałacu z galerią malarstwa oraz rozległym ogrodem w stylu francuskim, kościoła z mauzoleum rodowym oraz pomnikowych dębów rogalińskich. Cały zespół pałacowo-parkowy, kościół i otaczający je obszar dawnego majątku ziemskiego Raczyńskich są chronione jako pomnik historii^[4], największy w Polsce^[5].

Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XIII wieku. Pierwszy zachowany zapis o miejscowości pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1294 gdzie odnotowano ją pod staropolską nazwą „Rogalino”, 1421 „Rogalyno”, 1427 „Rogalino Maius”, 1428 „Rogalino quod nominatur Dambye” (obecnie Dąbie), 1445 błędnie „Rogalynko”, 1487 „Maius Rogalyno”, 1510 „Rogalino Maior” ^[6].

Nazwa Rogalin prawdopodobnie wywodzi się od nazw rogu lub rogala, do której dodany został przyrostkowy, przynależnościowy formant przymiotnikowy -in; charakterystyczny dla polskich nazw miejscowych^[7]. Nazwa nawiązuje prawdopodobnie do kształtu licznych, zakręconych na podobieństwo rogu starorzeczy Warty znajdujących się w tej okolicy. Na niemieckiej mapie z lat 1802-1803 zaznaczono tę miejscowość jako Gr. Rogalin (czyli Wielki Rogalin), zaś sąsiadujący z nim Rogalinek jako Kl. Rogalin (czyli Mały Rogalin)^[8].

Od nazwy miejscowej wsi Rogalin pochodzi polskie odmiejscowe, szlacheckie nazwisko Rogalińskich herbu Nałęcz, którzy od średniowiecza byli dawnymi właścicielami miejscowości^[9].

Po rozbiorach Polski Prusacy używali również zgermanizowanej, niemieckiej nazwy Groß Rogalin utworzonej od polskiej nazwy^[8].

Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską i początkowo była własnością szlachecką należącą do szlachty polskiej z rodu Rogalińskich. Od 1320 tereny, na których powstała miejscowość leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1466 miejscowość leżała w powiecie poznańskim Korony Królestwa Polskiego w parafii Rogalinek^[6].

Pierwszy zapis o miejscowości pochodzi z 1247 kiedy nazwa Rogalino pojawia się w łacińskim dokumencie księcia wielkopolskiego oraz późniejszego króla Polski Przemysła II. W 1294 odnotowany został Mirosław syn Przedpełka, który otrzymał od księcia Przemysła II Immunitet sądowy oraz pozwolenie na przeniesienia na prawo niemieckie swoich dóbr Góra, Bnin, Dębiec, Rogalino i Krzesiny. Na odwrocie tego średniowiecznego dokumentu jest nota, że prawo to przeszło następnie na Andrzeja syna Miroszka^[10][6].

W 1357 wspomniany został Jakusz z Rogalina, który zastawił biskupowi poznańskiemu Janowi z Lutogniewa wieś Wiry za 20 grzywien. W latach 1386-1387 notowany był Marcin Rogaliński z Rogalina. W 1386 został on pozwany przez kmieci z Krzesinek, wsi komandora zakonu rycerskiego joannitów poznańskich, o zabór koni. Marcin Rogaliński odpierał zarzuty, że zabrał im konie, gdyż najechali na jego dziedzinę^[6].

W latach 1387-1423 odnotowany został Jakub Jakusz Rogaliński z Rogalina. W 1390 toczył on proces sądowy z Mirosławem (prawdopodobnie z Bytynia) przeprowadzając wywód swojego szlachectwa. Jako świadkowie w tym procesie stawił się podsędek poznański Mikołaj z Góry i Maciej Młyński z Młynów w powiecie pyzdrskim (dziś to osada Trzykolne Młyny). W 1394 Jakub Rogaliński wraz z żoną Małgorzatą toczył proces z Jaśkiem Sołackim o 4 grzywny. W latach 1396-1397 toczył proces z Janem, zwanym też Januszem lub Jakuszem) Linde mieszczanin poznański. Sprawa toczyła się o 1/3 młyna zbożowego. W 1402 Jakub Rogaliński toczył proces z Miroszkiem z Bytynia o rozgraniczenie Rogalina i Wojkowa. Na procesie miał się na nie zjawić Jakusz lub Henryk Olszycki. W 1403 Jakub Jakusz Rogaliński toczył proces z Janem Wronowskim o zabójstwo swojego brata oraz kradzież dwóch koni wartości 16 grzywien. W 1421 Jakub Rogaliński toczył proces sądowy z Andrzejem i Dobiesławem z Rogalina^[6].

W latach 1390-1418 odnotowany jako właściciel Mikołaj Rogaliński z Rogalina, ojciec Stanisława Rogalińskiego. W latach 1390-1391 toczył on proces z wójtową z Kobylina. W 1391 toczył proces z Piotrem z Wysławic w powiecie pyzdrskim. W 1400 Mikołaj zapowiedział przed sądem ziemskim swą wieś Dobiertki. W latach 1402-1403 toczył proces z podwojewodzim poznańskim Pietraszem ze Starołęki oraz z Nagradowic o zranienie kmiecia Macieja. Mikołaja w sądzie zastąpił Jasiek Szołdra. Pietrasz dowodził przed sądem, że pobił Macieja, gdyż ten pierwszy go zaczepił, przyszedłszy do jego domu i znieważywszy jego matkę. W latach 1404-1411 Mikołaja Rogalińskiego odnotowano jako świadka. W 1413 był jednym z poręczycieli za Paszka Chrząstowskiego^[6].

Miejscowość odnotowały także zapisy podatkowe z XV-XVI wieku. W latach 1488-1492 w Rogalinie było 14 łanów. W 1508 miał miejsce pobór podatkowy od 6 łanów, 6 groszy od karczmy oraz od młyna wodnego o jednym kole wodnym. W 1509 pobrano podatki od 6 łanów, od sołtysa od 1,5 łana, 3 grosze od karczmy oraz od młyna. W 1510 miał miejsce pobór od 6 łanów i karczmy. W 1563 pobrano podatki od 5,5 łana. W 1577 miał miejsce pobór z części należącej do Macieja Baranowskiego. W 1580 pobór odbył się z części Macieja Baranowskiego od dwóch półłanków, dwóch zagrodników, rybaka, a z części Andrzeja Baranowskiego od dwóch półłanków oraz jednego zagrodnika^[6].

W latach 1519-1520 odnotowano Hieronima Wronowskiego z Rogalina zwanego także Konarskim. W 1519 zapisał on swojej żonie Agnieszcze córce Macieja Krzyżanowskiego i Katarzyny Rogalińskiej] po 100 grzywien posagu oraz wiana na połowie Rogalina, połowie Dobiertek i 0,5 połowy opustoszałego Dąbia, a w 1520 po 125 grzywien posagu i wiana. W 1523 Maciej Konarski z Malechowa otrzymał od swej matki Doroty córki Jana Bnińskiego wsie Rogalin, Dobiertki i połowę Dąbia, które przypadły jej po zmarłym Hieronimie Wronowskim, a w zamian dał jej Malechowo ^[6].

W latach 1523-1531 odnotowany został właściciel w Rogalinie Jan Baranowski. W 1523 kupił od Macieja Malechowskiego Rogalino, Dobiertki i połowę opustoszałego Dąbia za 1000 złotych, a w 1524 sprzedał te dobra z zastrzeżeniem prawa odkupu Maciejowi Kaczce Pigłowskiemu za 40 grzywien. W 1525 zapisał na Rogalinie czynsz. W 1524 panna Marta Konarska, córka zmarłego Mikołaja Zdrojewskiego, zapisuała w testamencie Piotrowi Konarzewskiemu i Maciejowi Krzyżanowskiemu swe prawa do sumy 360 grzywien po zmarłym Jarosławie Konarskim swym rodzonym siostrzeńcu, która to suma ciążyła na dobrach Doroty Malechowskiej w Rogalinie, Dobiertkach i Dąbiu ^[6].

W latach 1554-1562 odnotowany został dziedzic Rogalina, Dobiertek i Dąbia Piotr Baranowski: 1554. W 1555 zapisał swojej żonie Zofii Słupskiej po 600 złotych posagu oraz wiana. W 1562 wykupił za 72 grzywny czynsz, jaki niegdyś Jan Baranowski zapisał na Rogalinie, Dobiertkach i Dąbiu na rzecz kanonii w kolegiacie NMP in Summo w Poznaniu. W 1577 Maciej Baranowski zapisał swojej żonie Annie Górskiej po 3500 złotych posagu oraz wiana na połowie swej części, jaka w działach z braćmi przypadła mu w Baranowie, Rogalinie, Dobiertkach i Grzybnie. W 1580 Andrzej Baranowski syn zmarłego Piotra Baranowskiego zobowiązał się sprzedać bratu Maciejowi przypadającą sobie w działach z braćmi połowę Rogalina, Dobiertek i Dąbia za 6000 złotych^[6].

W 1589 r. Rogalin został nabyty przez Eliasza Arciszewskiego, teologa ariańskiego. W 1592 r. urodził się tu Krzysztof Arciszewski, admirał floty holenderskiej i późniejszy dowódca artylerii koronnej. W 2 poł. XVIII w. wieś przeszła w ręce Kazimierza Raczyńskiego, starosty generalnego Wielkopolski i marszałka koronnego. Na przełomie XVIII i XIX w. Raczyńscy wybudowali tu barokowo-klasycystyczny pałac (2 poł. XVIII w. i początek XIX w.) z rokokowym ogrodem w stylu francuskim. Następnie Edward Raczyński ufundował kaplicę pałacową (1817-1820), w której podziemiach znajduje się mauzoleum rodu Raczyńskich^[11].

Latem 1831 r. w Rogalinie zatrzymał się Adam Mickiewicz. W 1848 (podczas Wiosny Ludów) w Rogalinie znajdował się jeden z głównych obozów powstańców, operujących między Stęszewem a Kórnikiem. 8 maja 1848 r. pod Rogalinem odbyła się bitwa kończąca istnienie Rzeczypospolitej Mosińskiej. W 1910 r. powstał budynek galerii, w którym Edward Aleksander Raczyński udostępnił publiczności swoją kolekcję malarstwa europejskiego i polskiego przełomu XIX i XX w. (gromadzoną przez prawie 40 lat). Wśród eksponatów znajduje się największy obraz Jana Matejki Dziewica Orleańska^[12]. Przed II wojną światową była ona uważana za najlepszy zbiór malarstwa współczesnego na ziemiach polskich.

Po wojnie zespół pałacowo-parkowy i kaplica z mauzoleum były przez wiele lat zaniedbane. Doraźne remonty przeprowadzono w latach 1975–2000, ale wciąż tylko część wnętrz była dostępna dla zwiedzających^[13].

W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie poznańskim. W 1975 roku kaplica z mauzoleum Raczyńskich stała się siedzibą parafii pw. św. Marcelina^[14].

Po upadku komunizmu, ostatni właściciel majątku Rogalin, Edward Bernard Raczyński (przy pełnej aprobacie swoich trzech córek) założył pod koniec 1990 r. Fundację im. Raczyńskich przy Muzeum Narodowym w Poznaniu i przekazał jej pałac i park w Rogalinie, Galerię Rogalińską oraz przysługujące mu prawa do ziem otaczających pałac i park (choć nadal prawnie nie są one własnością Fundacji)^[15].

W latach 2007–2009 oraz 2013-2015 dokonano kompleksowej rewaloryzacji i modernizacji pałacu, która umożliwiła wyposażenie pozostałych wnętrz i udostępnienie zwiedzającym całego pałacu^[13].

W 2018 prezydent RP nadał zespołowi pałacowo-parkowemu z mauzoleum Raczyńskich status pomnika historii^[16]. Od 2020 objął on ochroną również obszar dawnego majątku ziemskiego w Rogalinie^[4], stając się największym pomnikiem historii w Polsce, o powierzchni ok. 1100 hektarów^[5].

W 2021 roku, z okazji 200-lecia kościoła z mauzoleum Raczyńskich, utworzono sieć Rogalińskich Dróg – szlaków pielgrzymkowo-turystycznych, prowadzących do niego z dziewięciu miejscowości^[17].

Mimo ochrony Rogalina jako pomnika historii (pod opieką konserwatora zabytków), w 2026 roku okazało się, że Zarząd Dróg Powiatowych w Poznaniu zamierza wybudować szeroką drogę powiatową w poprzek tego terenu (przecinającą m.in. zabytkowe zadrzewienia śródpolne). Wzbudziło to ostry sprzeciw mieszkańców, którzy wskazują na możliwość poprowadzenia tańszej drogi w innym miejscu, z korzyścią dla przyrody i krajobrazu^[5][18][19].

Nad brzegiem Warty (w tzw. starorzeczu Warty) rosną Dęby Rogalińskie (dąbrowa rogalińska) – pomniki przyrody. Jest to największe w Europie skupisko pomnikowych dębów szypułkowych, położone na terenie Rogalińskiego Parku Krajobrazowego. Liczy sobie ok. 2000 dębów, z których najpotężniejsze mają pnie o obwodzie sięgającym 9 m, a wszystkie o obwodzie pow. 2 m są chronione.

Najsłynniejsze z nich to Lech, Czech i Rus, gdyż według lokalnej legendy w tym właśnie miejscu spotkali się na polowaniu trzej bracia, którzy dali początek Polsce, Czechom i Rusi Kijowskiej^[20].

Badania dendrochronologiczne przeprowadzone w ramach projektu badawczego Instytutu Dendrologii PAN w Kórniku wykazały, że dąb Rus ma ponad 800 lat i jest najstarszym dębem w Polsce^[21][22]. Dzięki temu projektowi udało się go sklonować i wyhodowane w ten sposób młode drzewko o tym samym genotypie zostało posadzone w parku koło pałacu^[23][24].

Na rogalińskich dębach żyją także m.in. objęte ochroną chrząszcze: kozioróg dębosz, pachnica dębowa oraz jelonek rogacz^[25].

• Pałac Raczyńskich
• Kościół św. Marcelina, dawna kaplica, z mauzoleum Raczyńskich w dolnej kondygnacji oraz Rogalińskimi Drogami Ducha Świętego (patrz niżej)
• Szlak turystyczny o nazwie Trasa Kórnicka
• Szlak rowerowy Pierścień Poznański
• Szlak pieszy Osowa Góra – Sulęcinek
• Wielkopolski Szlak Świętego Zygmunta Szczęsnego Felińskiego^[26]

Z okazji 200-lecia kościoła z mauzoleum Raczyńskich w Rogalinie, utworzono w 2021 roku sieć przyrodniczych szlaków pielgrzymkowych Rogalińskie Drogi Ducha Świętego, przy wsparciu finansowym programu grantowego Caritas Laudato Si^[17]. Szlaki te są dobrym przykładem ekoturystyki^[27] i prowadzą do tego zabytkowego kościoła z 9 miejscowości^[17]: Radzewice, Radzewo, Mieczewo, Poznań-Głuszyna, Daszewice, Mosina, Puszczykowo, Kamionki, Rogalinek.

Obejmują one 2 szlaki piesze, 6 szlaków pieszo-rowerowych i 2 pętle rowerowe (w tym dodatkowa Droga Pokoju i Radości). Celem Rogalińskich Dróg jest propagowanie modlitwy do Ducha Świętego^[28] o 7 darów (mądrość, rozum, radę, męstwo, umiejętność, pobożność i bojaźń Bożą) i 9 owoców (miłość, radość, pokój, cierpliwość, uprzejmość, dobroć, wierność, łagodność i opanowanie, wg Listu do Galatów 5, 22-23), a także aktywności fizycznej na świeżym powietrzu (ważnej dla zdrowia fizycznego i psychicznego), wiedzy przyrodniczej i historycznej, ekologii integralnej papieża Franciszka (przedstawionej w jego encyklice Laudato si'), oraz ochrona Rogalińskiego Parku Krajobrazowego i Rogalina jako pomnika historii^[29].

Botanicy, zoolodzy, ekolodzy oraz hydrolog poprowadzili wycieczki poszczególnymi szlakami i na tej podstawie opracowali broszury o przyrodzie i ekologii, które można wykorzystać także w innych miejscach. Są one udostępnione bezpłatnie na stronie internetowej parafii, podobnie jak opisy tras wszystkich szlaków z zadaniami duchowymi, ciekawostkami historycznymi itp.^[17].

Po inwazji Rosji na Ukrainę w lutym 2022 roku, zadania duchowe dla pielgrzymek w intencji pokoju (z opisu Drogi Pokoju) zostały przetłumaczone na inne języki^{[30][31][32][33]}.

Ogólne zasady Rogalińskich Dróg, przedstawione na początku opisu każdego szlaku, stały się podstawą opracowania „Zasad zielonego pielgrzymowania” w ramach projektu PielGREEN przez polskich animatorów Światowego Ruchu Katolików na rzecz Środowiska (Laudato Si' Movement)^[35]. Organizacja ta w maju 2023 roku wspominała o modlitwie do Ducha Świętego i Rogalińskich Drogach na swoim blogu oraz w miesięcznym biuletynie (zarówno w języku angielskim^[36][37], jak i w polskim^[38][39]), zaś w kolejnym roku w Rogalinie odbył się rodzinny zjazd animatorów tej organizacji^[34].

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Rogalinem.

• Rogaliński Park Krajobrazowy
• MF Rogalin

• Jarzewicz Jarosław, Świątynia pamięci. O kościele – mauzoleum Raczyńskich w Rogalinie, Muzeum Narodowe w Poznaniu, 2005 ISBN 83-89053-34-9.

• Antoni Gąsiorowski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. IV (R – S), zeszyt 2, hasło „Rogalin”. Poznań: Wydawnictwo PTPN, 2003, s. 93-101.
• Zenon Klemensiewicz: Gramatyka historyczna języka polskiego. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1981. ISBN 83-01-00995-0.

• www.rogalin.org – Informacje dla Turystów i Mieszkańców.
• Muzeum Pałac w Rogalinie
• Archiwalne widoki i publikacje związane z miejscowością w bibliotece Polona
• Audycja „Mój Poznań, moja Wielkopolska - Ekotransport w Rogalinie” w serwisie YouTube, Ratajska Telewizja Kablowa