Rodzanice

Rodzanice

Rodzanice, Marek Hapon, 2015
Inne imiona	Narecznice, Sudiczki
Występowanie	religia Słowian
Atrybuty	Wrzeciono, nić życia
Siedziba	Pałac Słońca
Teren kultu	Słowiańszczyzna
Odpowiednik	Parki (rzymski) Mojry (grecki) Norny (nordycki) Brigid (celtycki) Laima (bałtyjski)

Rodzanice, narecznice, sudiczki – w religii Słowian niewidzialne duchy lub bóstwa losu. W źródłach przytaczane najczęściej razem z Rodem. Na ogół wymieniane w liczbie trzech, czasami jednak wymieniane w liczbie czterech, pięciu, siedmiu lub nawet dziewięciu, z czego jedna była „królową”, lub w liczbie pojedynczej^[1]. Związane z Dolą, lecz nie wiadomo na jakich zasadach. W polskim folklorze najczęściej występują jako zorze.

W różnych regionach słowiańszczyzny i językach nazywano je w różny sposób^[1][2]:

• Chorwacki: rodjenice, rojenice, roženice, sudice, sudjenice, sujenice
• Słoweński: rodjenice, rojenice, sudice, sojenice, sujenice
• Bułgarski: sudženici, narŭčnici, orisnici, urisnici, uresici
• Czeski i słowacki: rodjenice, sudjenice, sudičky
• Polski: rodzanice, narecznice, sudiczki
• Serbski: suđaje, suđenice, rođenice, narečnici
• Staroruski, rosyjski: rožanice, udĕlnicy

Określenie rodzanica, rodjenica czy rojenica pochodzi od rodzić i dosłownie oznacza „rodząca”^[3].

Określenie sudiczka, sudica, czy sojenica pochodzi od sud (sąd) i dosłownie oznacza „sądząca”^[3].

Określenie narecznica, nerechnitsa, narucnica oznacza „określająca”^[3].

Określenie udelnica oznacza „udzielająca”^[1].

Bułgarskie terminy orisnici, urisnici, uresici pochodzą od greckiego słowa όρίζοντες (orizontes) oznaczającego „ustalanie”^[1].

U Słowian wschodnich znana była także personifikacja dobrego losu jako Dola, której imię oznacza „dział”, „udział”, i złego losu jako Niedola^[1][4]. U Serbów i Chorwatów występuje natomiast Sreća – której imię oznacza „szczęście”^[5][6].

W niektórych regionach Polski funkcje zórz i rodzanic pełniły inne postaci: boginki w Małopolsce czy kraśniki na Pomorzu^[7]. W Katalogu Magii Rudolfa, napisanym przez Edwarda Karwota, a który spisał informacje zebrane przez Brata Rudolfa o zwyczajach pogańskich Słowian zachodnich, czyta się, że Słowianie „składają ofiarę swym trzem siostrom, które poganie nazywają Kloto, Lachezis i Atropos, aby im użyczyły bogactwa”. Rudolf, prawdopodobnie nie znając języka Słowian, nadał rodzanicom imiona Mojr, które znał z mitologii greckiej, a które pełnią te same funkcje co rodzanice^[8].

Rodzanice po chrystianizacji zostały zastąpione przez Matki Boże lub święte kobiety. W ruskich zaklinaniach nad dojrzewającym chłopcem wymieniane są: Paraskiewa, Anastazja i Barbara, a w bułgarskim folklorze Bogurodzica, Paraskiewa i Anastazja^[3]. Funkcje rodzanic przejmowały też anioły lub nawet sam Chrystus^[7].

Słowo św. Grzegorza Teologa o tym, jak poganie kłaniali się bożkom z XI wieku jako pierwsze wzmiankuje o rodzanicach^[9]:

Słowo niejakiego Chrystolubca opisuje modły poświęcone Rodowi i rodzanicom^[10]:

Kult rodzanic popularny był jeszcze w XVI-wiecznej Rusi, o czym świadczą pokuty nadawane przy spowiedzi przez prawosławnych popów opisane w penitencjałach św. Sawy Storożewskiego^[11]:

Także Izmaił Sriezniewski zebrał w swoich Materiałach dla słownika staroruskiego następujące źródła^[5]:

Narecznice często pojawiają się też często w różnych legendach i eposach południowosłowiańskich, jednym z nich jest epos o Królewiczu Marku^[12]:

Vreme bilo tokmo na polnoke, na polnoke, vreme glua doba; щo mu došle do tri narečnici, na deteto kъsmet da narečat; ... Vala Bogu za čudo golemo, щo se reklo ot tri narečnici, щo se reklo, i se izvъršilo.

Pora wybiła dokładnie północna, o północy, porze głuchego czasu; kiedy przyszły do niego trzy narecznice dziecięciu przeznaczenie nakreślono ... Chwała Bogu za cud wielki, co się rzekło od trzech narecznic, co się rzekło, to się wypełniło.

Pierwszym, który zanotował kult zórz był etnograf Zorian Dołęga Chodakowski. Napisał o tym w swojej rozprawie pt. O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem^[13]:

Historyk literatury polskiej Stefan Vrtel-Wierczyński w Średniowiecznej poezji polskiej świeckiej zapisał zaklęcie odkryte przez Brücknera^[14]:

Zarze, zarzyce, trzy siestrzyce. Poszła Matka Boża po morzu, zbirając złote pianki; Potkał ją święty Jan: A gdzie idziesz matuchno? Idę synaczka swego leczyć.

Max Toeppen w Wierzeniach mazurskich z dodatkiem zawierającym klechdy i baśnie Mazurów zanotował formułkę do zamawiania choroby^[15]:

Zorze, zorzeczki, Chrystusa Pana służeczki, służycie wy Panu Chrystusowi we dnie i w nocy i temu chrzczonemu (tu nazwisko chorej osoby wymówić) coby też same posłużyły, ten kaz z jego oka, z jego białka i jego źreniczy odmówiły, przez Pana Boga moc, syna Bożego i Ducha świętego pomoc.

Stanisław Czernik w swojej książce Trzy zorze dziewicze: wśród zamawiań i zaklęć przytacza następujące zaklęcie^[16]:

Zorzyczki, zorzyczki, trzy was jest jedna porankowa, druga południowa, trzecia wieczorowa. Weźcie od mego dziecka płaczenie, oddajcie mu spanie.

Miesięcznik geograficzno-etnograficzny Wisła podaje następujące zaklęcie nad płaczącym nocami dzieckiem, które odmawia się przez trzy dni w trakcie zachodu słońca^[17], oraz modlitwę o dobrego męża^[18]:

Zorze, zorze, zorznice Odbierzcie od naszego dziecka płacznice

Zorze, zorzeczeńki! Wszystkieśta moje siostruczeńki! Siadajta na konia wronego I jedźta po towarzysza mojego. Żeby on nie mógł beze mnie ni spać, ni jeść, ni siadać, ni gadać. Żeby ja mu się spodobała we stanie, w robocie, w ochocie. Żeby ja była wdzięczna i przyjemna Bogu i ludziom, i temu towarzyszowi mojemu.

W folklorze Słowian południowych rodzanice opisywane są jako piękne dziewczęta lub jako starsze, dobroduszne kobiety. Czasami przedstawiane także jako trzy kobiety w różnym wieku: dziewczynka, dorosła kobieta i starsza kobieta. Słowianie południowi opisywali je jako piękne postaci o białych, okrągłych policzkach. Ubrane miały być w biały strój, na głowie nosić biały czepiec oraz posiadać srebrną i złotą biżuterię. W ręku miały trzymać płonące świece, przez które ich sylwetki miały być łatwo widoczne w świetle księżyca^[1].

Czesi opisywali je jako ubrane na biało dziewice lub stare kobiety, wysokie i przeźroczyste, o policzkach bladych, a oczach iskrzących i czarujących ludzi, z włosami zdobionymi kamieniami szlachetnymi. Podobnie jak u Słowian południowych miały nosić biały czepiec lub welon^[1].

Miały opiekować się ciężarnymi kobietami^[19], zaś po urodzeniu dziecka wyznaczały mu los na resztę życia^[7]. Rodzanice pojawiały się o północy, trzy dni po narodzinach dziecka, przy jego kolebce, następnie miały przepowiadać dziecku dobry lub zły los na całe życie^[3][20]. Po określeniu losu dziecka ten zostawał zapisywany jako niezmywalny znak na czole^[3][20]. Zdania rodzanic o przyszłości dziecka często były sprzeczne, a ostateczną decyzję podejmowała ostatnia, najstarsza rodzanica. Pierwsza, najmłodsza rodzanica kręciła, druga mierzyła, a trzecia obcinała nić życia – im dłuższa nić, tym dłuższe będzie życie^[1]. U Słowian południowych niekiedy rozróżniano rodzanice od sudiczek, które miały pojawiać się przed śmiercią i podczas ważnych momentów życiowych^[3]. Czasami wzywano rodzanice, by te ochroniły rodzinę przed chorobami^[21].

Trzeba jednak zaznaczyć, że według Prokopiusza Słowianie nie wierzyli w przeznaczenie^[22]:

Wedle źródeł na cześć rodzanic przygotowywano stół z chlebem, miodem, serem i kaszą (kutią)^[23][20], czasami posiłek zostawiano w kapliczkach^[21]. Rodzanicom poświęcone były również postrzyżyny – ścięte włosy należało ofiarować rodzanicom^[3][20]. Słoweńcy i Chorwaci mieli w zwyczaju stawianie świeczki, wina, chleba i soli w pokoju kobiety leżącej dzień po porodzie. Niewypełnienie tego zwyczaju groziło tym, że rodzanice wyznaczą zły los dziecku. Słoweńcy mieszkający na Istrii kładli chleb pod głazami obok jaskiń, w których miały żyć rodzanice, a w Bułgarii przygotowywano uriśnicom kolację. W Czechach przygotowywano stół, na którym czekało na rodzanice biało ubranie, oraz krzesła, na których kładziono chleb, sól i masło, czasami ser i piwo^[1]. Jednym ze świąt Roda i rodzanic miał być 26 grudnia, który po chrystianizacji został zastąpiony przez Cerkiew prawosławną świętem Bogurodzicy^[24].

Rodzanice mieszkać miały na końcu świata w pałacu Słońca, co mogłoby wiązać je z bóstwem słonecznym^[3].

W wielu europejskich religiach występują trzy kobiece postaci przepowiadające dziecku przyszłość co wskazuje na indoeuropejskie pochodzenie rodzanic:

• Rzymskie Parki
• Greckie Mojry
• Nordyckie Norny
• Celtycka Brigida w trzech postaciach lub trzy Matrony^[8]
• Bałtyjska Łajma, która czasami pojawiała się w trzech postaciach^[8]

Staroruskie źródła wymieniają też rodzanicę w jednej osobie, na ogół w parze Roda i Rodzanicy^[20]. Przykładem takiego źródła jest XIII-wieczny ruski przekład XII-wiecznej kroniki Gesta regum Anglorum, która opisuje kult Świętowita u Słowian połabskich przyrównując go do rzymskiej Fortuny i greckiej Týchē – autor tego przekładu przetłumaczył Fortunę jako Rożdanicę (Рожданица)^[25][26]. Innym przykładem może być Słowo, jak poganie kłaniali się bałwanom: „Artemida i Artemidy nazywanych Rodem i Rożanicą"^[27]. W takiej sytuacji Rodzanica mogłaby być Boginią Matką – boginią płodności i macierzyństwa^[28] [29]. Według mitoznawców potrójne bóstwa losu są hipostazą prastarej bogini losu. Takimi boginiami miały być pragermańska Urðr i wczesnogrecka Kloto. Analogiczny proces prawdopodobnie zaszedł u Słowian i pierwotną boginią losu mogła być Dola^[30].

Boris Rybakow wiązał rodzanice z Ładą twierdząc, że Łada była partnerką Roda i zarazem pierwszą rodzanicą^[31].

Muzyka:

• Percival Schuttenbach – Rodzanice (album Strzyga)^[32]
• Jar – Rodzanica (album Niesiem plon)^[33]

Literatura:

• Katarzyna Puzyńska – Rodzanice^[34]

• Andrzej Szyjewski: Religia Słowian. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2003. ISBN 83-7318-205-5.
• Aleksander Gieysztor: Mitologia Słowian. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2006. ISBN 978-83-235-0234-0.
• Jerzy Strzelczyk: Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 1998. ISBN 83-7120-688-7.
• Aleksander Brückner: Mitologia słowiańska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1985. ISBN 83-01-06245-2.
• Orlando Figes: Natasha's Dance: A Cultural History of Russia. Penguin UK, 2018. ISBN 0-14-198959-9.
• Zorian Dołęga-Chodakowski, Julian Maślanka: O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1967.
• Stefan Vrtel-Wierczyński: Średniowieczna poezja polska świecka. Kraków: Krakowska Spółka Wydawnicza, 1923.
• Stanisław Czernik: Trzy zorze dziewicze: wśród zamawiań i zaklęć. Łódź: Wydawnictwo Łódzkie, 1985. ISBN 83-218-0422-5.
• Helena Goscilo, Beth Holmgren: Russia--women--culture. Indiana University Press, 1996. ISBN 0-253-21044-5.
• Jiří Mačuda: Rodnověřské obřady a ruská lidová kultura. Brno: Uniwersytet Masaryka, 2012.
• Barbara i Adam Podgórscy: Wielka Księga Demonów Polskich – leksykon i antologia demonologii ludowej. Wydawnictwo KOS, 2005. ISBN 83-89375-40-0.
• Nadia Profantowa: Encyklopedie slovanských bohů a mýtů. Libri, 2004. ISBN 80-7277-219-8.