Rigel

Rigel

β Orionis
Dane obserwacyjne (J2000)
Gwiazdozbiór	Orion
Rektascensja	05h 14m 32,30s[1]
Deklinacja	−08° 12′ 06″[1]
Paralaksa (π)	0,00378 ± 0,00034″[1]
Odległość	863 ± 77 ly 264,7 ± 23,8 pc
Wielkość obserwowana	0,13[2] (0,05 – 0,18[3])m
Ruch własny (RA)	+1,31 ± 0,40 mas/rok[1][4]
Ruch własny (DEC)	+0,50 ± 0,30 mas/rok[1][4]
Prędkość radialna	17,8 ± 0,4 km/s[5]
Charakterystyka fizyczna
Rodzaj gwiazdy	błękitny nadolbrzym
Typ widmowy	B8 Ia[6]
Masa	23 M☉[7]
Promień	78,9 ± 7,4 R☉[8]
Metaliczność [Fe/H]	−0,06 ± 0,10[6]
Wielkość absolutna	−7,84m[9]
Jasność	1,20 +0,25−0,21×105 L☉[8]
Prędkość obrotu	25 ± 3 km/s[7]
Przyspieszenie grawitacyjne	1,75 ± 0,1[7]
Wiek	8 ± 1 mln lat[6]
Temperatura	12 100 ± 150 K[7]
Charakterystyka orbitalna
Krąży wokół	Centrum Galaktyki
Półoś wielka	8361 pc[10]
Mimośród	0,0908[10]
Alternatywne oznaczenia
Oznaczenie Flamsteeda: 19 Ori 2MASS: J05143226-0812060 Bonner Durchmusterung: BD−08°1063 Fundamentalny katalog gwiazd: FK5 194 Boss General Catalogue: GC 6410 Katalog Henry’ego Drapera: HD 34085 Katalog Hipparcosa: HIP 24436 Katalog jasnych gwiazd: HR 1713 SAO Star Catalog: SAO 131907 Algebar; Elgebar[11]
Multimedia w Wikimedia Commons

Rigel (Beta Orionis, β Ori) – najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Oriona, siódma pod względem jasności gwiazda nocnego nieba (+0,18^m), odległa o 863 lata świetlne od Słońca.

Tradycyjna nazwa tej gwiazdy, Rigel, wywodzi się od arabskiego ‏رجل الجوزاء اليسرى‎ Rijl Jauza al-Yusra, co oznacza „lewą stopę Środkowego” (Oriona). Po raz pierwszy ukazała się w tym brzmieniu w Tablicach alfonsyńskich w roku 1252^[11]. Arabska nazwa pochodzi prawdopodobnie z X wieku^[12], Jauza („Środkowy”^[13]) to starsza nazwa Oriona. Do gwiazdy odnosi się także arabskie wyrażenie ‏رجل الجبار‎ rijl al-jabbār, czyli „stopa olbrzyma”, która jest źródłem rzadko używanych wariantów takich, jak Algebar oraz Elgebar^[11]. W Tablicach alfonsyńskich nazwa jest podzielona na człony: „Rigel” i „Algebar”, z dopiskiem et dicitur Algebar. Nominatur etiam Rigel^[14]. Inne określenia z XVII wieku są następujące: Regel (autor – Giovanni Battista Riccioli), Riglon (Wilhelm Schickard), oraz Rigel Algeuze lub Algibbar (Edmund Chilmead)^[11]. Międzynarodowa Unia Astronomiczna w 2016 roku formalnie zatwierdziła użycie nazwy Rigel dla określenia tej gwiazdy^[15].

Choć jest oznaczona jako Beta Orionis, jest najjaśniejszą gwiazdą swej konstelacji, jaśniejszą niż Betelgeza – ta jednak jest gwiazdą zmienną i mogła być czasowo jaśniejsza^[13].

Rigel jest najlepiej widoczny w zimowe wieczory na półkuli północnej oraz latem na półkuli południowej^[16]. Na południu Rigel jest pierwszą jasną gwiazdą gwiazdozbioru Oriona, którą można dostrzec podczas wschodu konstelacji^[17]. Rigel jest jedną z najważniejszych gwiazd w astronawigacji ze względu na jasność oraz łatwą lokalizację – jest widoczny z każdego oceanu na Ziemi (wyjątkiem są obszary znajdujące się na północ od 82° szerokości geograficznej północnej, w środkowej części Oceanu Arktycznego).

Od roku 1943 widmo tej gwiazdy (typu B8) było wykorzystywane jako stabilny punkt odniesienia, na podstawie którego dokonywano klasyfikacji innych gwiazd. Rigel ma Wskaźnik barwy (B–V) o wartości −0,03 (oraz wskaźnik U–B o wartości −0,66)^[18], co oznacza, że jest widoczny jako biała bądź błękitno-biała gwiazda^[19]. Okresowe zmiany w atmosferze powodują znaczące zmiany w widmie. Linie spektralne ukazują m.in. emisję, absorpcję, tzw. profil P Cygni oraz odwrotny profil P Cygni bez wyraźnej okresowości^[20]. W konsekwencji gwiazda była klasyfikowana jako typ B8 Iab lub B8 Iae^[9][21].

Pomiary paralaksy wykonane przez satelitę Hipparcos wykazały, iż Rigel znajduje się w odległości 863 lat świetlnych, przy błędzie pomiaru rzędu 9%^[1]. Na podstawie wcześniejszych pomiarów spektroskopowych dystans szacowano na 360–500 parseków (1200–1600 lat świetlnych)^[22][23].

Rigel jest najprawdopodobniej gwiazdą potrójną. Widocznemu gołym okiem nadolbrzymowi towarzyszy słabsza gwiazda, która sama jest gwiazdą podwójną^[13].

Jest to biało-błękitny nadolbrzym, należący do typu widmowego B8. Ma około 120 tysięcy razy większą jasność od Słońca^[8], około 79-krotnie większy promień^[8] i 23-krotnie większą masę. Temperatura powierzchni wynosi 12 000 K^[7]. W przyszłości gwiazda przekształci się w czerwonego nadolbrzyma i zakończy życie w eksplozji supernowej^[13].

Rigel należy do gwiazd zmiennych (typu Alfa Cygni)^[24]. Jego jasność waha się od 0,05 do 0,18^m w okresie 25 dni.

Oddalona o 2,5° na niebie i co najmniej 40 lat świetlnych w przestrzeni mgławica IC 2118 świeci dzięki rozpraszaniu światła tego nadolbrzyma^[13].

Rigel B

Rektascensja	05h 14m 32,049s[25]
Deklinacja	−08° 12′ 14,78″[25]
Wielkość obserwowana	6,67m[26]
Charakterystyka fizyczna
Rodzaj gwiazdy	Gwiazda spektroskopowo podwójna
Typ widmowy	B9v + B9V[27]
Masa	3,84 M☉ (Ba)[27] oraz 2,94 M☉ (Bb)[27]
Charakterystyka orbitalna
Krąży wokół	środka masy układu
Okres orbitalny	9,86 dnia

W 1822 roku Friedrich Georg Wilhelm Struve odkrył, że Rigel jest gwiazdą wizualnie podwójną^[28]. Towarzysząca gwiazda ma jasność 6,8^m i jest odległa na niebie o 9,5 sekundy kątowej (pomiar z 2014 r.)^[28]. Oba składniki są dostrzegalne przy pomocy większości teleskopów amatorskich, jednak duża różnica w jasności może utrudniać obserwacje w przypadku teleskopów o średnicy poniżej 15 cm^[29]. Przy oszacowanej odległości Rigela, odległość Rigela B od gwiazdy centralnej to ponad 2200 au. Od czasu jego odkrycia, nie zaobserwowano ruchu orbitalnego, chociaż obie gwiazdy charakteryzują się podobnym wspólnym ruchem własnym^[28][30]. Minimalny okres orbitalny układu może wynosić około 18 tysięcy lat^[27].

W XIX wieku odkryto, że także Rigel B jest gwiazdą podwójną, której składniki są bardzo podobne i widoczne na niebie w odległości kątowej zmieniającej się od niecałych 0,1″ do prawie 0,2″^[31]. Interferometria plamkowa w 2009 roku pozwoliła zaobserwować dwie prawie identyczne gwiazdy, oddalone o 0,124″^[31]. Mają one obserwowaną wielkość 7,6^m, a szacowany okres orbitalny to 63 lata^[27].

Widmo gwiazdy Rigel B wskazuje, że jest to gwiazda spektroskopowo podwójna, składająca się z dwóch gwiazd ciągu głównego, których okres orbitalny jest równy 9,86 dnia. Obie z nich należą do typu widmowego B9. Rigel B może być zatem układem potrójnym, choć nie jest to pewne; także Rigel A był podejrzewany o podwójność, jednak aktywność atmosfer nadolbrzymów czasem imituje obecność towarzyszącej gwiazdy^[32].

Gwiazda o jasności 15,4^m, oddalona o 44,6 sekund łuku na północ jest uznawana jako czwarty składnik układu (składnik D), jednak nie wiadomo, czy faktycznie jest związana grawitacyjnie z resztą układu^[28]. Jeśli jest związana z pozostałymi, to jest to pomarańczowy karzeł o typie widmowym K, okrążający je w czasie rzędu ćwierć miliona lat^[13].

Rigel jest prawdopodobnie tożsamy z gwiazdą nazwaną w mitologii nordyckiej Palcem Orvandila^[33].

W chińskiej astronomii jest siódmą gwiazdą, tworzącą Asteryzm Trzech Gwiazd (参宿七 Shēnxiù Qī).

W Japonii Ród Minamoto wybrał Rigela na swój symbol ze względu na jego białą barwę, nazywając go Genji-boshi (源氏星), podczas gdy Ród Taira wybrał Betelgezę. Klany te uczestniczyły w Wojnie Gempei; postrzegane były jako dwie gwiazdy, które rozdzielał jedynie Pas^[34][35][36]. W Japonii Rigel znany był również jako Gin-waki (銀脇), czyli „Srebrna gwiazda przy pasie” (jap. Mitsu-boshi).

• lista gwiazd w gwiazdozbiorze Oriona
• lista najjaśniejszych gwiazd w poszczególnych gwiazdozbiorach
• lista najjaśniejszych gwiazd według jasności wizualnej
• lista największych gwiazd