Quo vadis

Quo vadis: Powieść z czasów Nerona

Autor	Henryk Sienkiewicz
Typ utworu	powieść historyczna
Wydanie oryginalne
Język	polski
Data wydania	26 marca 1895 – 29 lutego 1896 (czasopismo) 1896 (druk zwarty)
Wydawca	Gazeta Polska
Multimedia w Wikimedia Commons
Teksty w Wikiźródłach
Cytaty w Wikicytatach

Quo vadis. Powieść z czasów Nerona – powieść historyczna Henryka Sienkiewicza.

Publikowana najpierw w odcinkach w warszawskiej „Gazecie Polskiej” (1895–1896) i nieznacznie później także w krakowskim dzienniku „Czas” i w „Dzienniku Poznańskim”. Wkrótce została wydana w postaci książkowej w Krakowie w 1896 roku. Odniosła światowy sukces i została przetłumaczona na ponad pięćdziesiąt języków.

Pełny tekst utworu znajduje się w rękopisie Biblioteki Narodowej, a we wrocławskim Ossolineum znajduje się 39 luźnych kart pierwszego szkicu powieści^[1]. Rękopis z Biblioteki Narodowej został zakupiony od spadkobierców Leopolda Kronenberga, natomiast karty w zbiorach Ossolineum pochodzą ze zbiorów rodziny pisarza z Oblęgorka.

Henryk Sienkiewicz otrzymał Literacką Nagrodę Nobla za całokształt twórczości. Quo vadis należy do najbardziej znanych dzieł autora, dlatego częstym błędem jest uznawanie, że nagroda ta została mu przyznana właśnie za to dzieło. W istocie w 1905 roku Sienkiewicz otrzymał ją „za wybitne osiągnięcia pisarskie w literaturze epickiej”^[2].

Tytuł książki to łaciński zwrot oznaczający „dokąd idziesz?”. Odwołuje się on do słów Quo vadis, Domine? (Dokąd idziesz, Panie?), według legendy (wykorzystanej w powieści) wypowiedzianych przez apostoła Piotra do Jezusa.

Ilustracje do powieści wykonali m.in. znani malarze Piotr Stachiewicz i Jan Styka.

W 1894 roku powstały pierwsze rozdziały Quo vadis, które ukazały się drukiem od marca 1895 roku w warszawskiej „Gazecie Polskiej”, krakowskim „Czasie” oraz „Dzienniku Poznańskim” (do lutego 1896 roku). Wydanie książkowe pojawiło się niedługo później i zrobiło niezwykłą karierę w całej Europie. Książka do dziś cieszy się wyjątkową popularnością, została przetłumaczona na 57 języków, w tym na arabski, japoński, a także esperanto i opublikowana w ponad 70 krajach^[6]. Quo vadis wielokrotnie adaptowano i wystawiano na deskach teatrów, powstała też opera oparta na motywach powieści. W 1913 roku dzieło zostało sfilmowane po raz pierwszy, a później jeszcze niejednokrotnie było ekranizowane.

W 2016 Sienkiewiczowską powieść odczytywano publicznie podczas akcji społecznej propagującej znajomość literatury narodowej – Narodowe Czytanie Quo vadis^[3][4]. Z tej okazji 3 września rękopis powieści opuścił na jeden dzień skarbiec Biblioteki Narodowej i wystawiony w warszawskim Pałacu Rzeczypospolitej. Rękopis będący własnością rodziny Kronenbergów, złożony był w Banku Handlowym^[5]. Do Biblioteki Narodowej trafił w 1951^[5]. Od 2024 manuskrypt prezentowany jest na wystawie stałej w Pałacu Rzeczypospolitej^[5].

Akcja rozgrywa się głównie w Rzymie, podczas końcowych 6 lat panowania Nerona (63–68), akcja epilogu – ok. 68 r. Wydarzenia pozwalające określić czas akcji to: przybycie Winicjusza do Rzymu po zawarciu pokoju z Partami (63 r.), pożar Rzymu (64 r.), śmierć Petroniusza (66 r.), śmierć Nerona (68 r.). Rzym był wówczas miastem wieloetnicznym, bardzo zróżnicowanym pod względem społecznym.

Głównym wątkiem powieści jest miłość Winicjusza i Ligii. Należą oni do dwóch odrębnych światów: Winicjusz jest patrycjuszem rzymskim, Ligia zakładniczką pochodzącą z barbarzyńskiego plemienia Ligów, a także chrześcijanką. Wątek miłosny posiada liczne zwroty akcji: ucieczkę Ligii, jej poszukiwania przez Winicjusza, próbę porwania, przemianę Winicjusza i przyjęcie przez niego chrztu, wreszcie uwięzienie i cudowne ocalenie od śmierci na cyrkowej arenie. Historyczny wątek powieści skupia się na postaci rzymskiego cesarza Nerona, a także na prześladowaniach i szerzeniu się wiary chrześcijańskiej. Istotną dla utworu postacią jest Petroniusz – rzymski patrycjusz, bliski doradca Nerona, wyrocznia gustu i elegancji, będący w powieści symbolem odchodzącej kultury republikańskiego Rzymu. Balansujący na krawędzi życia i śmierci, krytykuje pewien pomysł cesarza i przegrywa. Tak jak zaczął, kończy akcję, umierając samobójczo w ramionach ukochanej Eunice. Najbardziej tragiczną i zarazem komiczną postacią jest Chilon Chilonides. Pozbawiony zasad moralnych i gotów sprzedać niewinnego, i on przechodzi ogromną przemianę, ostatecznie ginąc na krzyżu wraz z tymi, na których donosił – chrześcijanami. Punkt kulminacyjny powieściowej fabuły stanowi walka Ursusa z turem. Pokonanie zwierza oznacza szczęśliwe zakończenie wątku miłosnego. Odtąd Ligia, Winicjusz i Ursus są pod opieką ludu rzymskiego. Ten moment symbolizuje także odwrót sympatii Rzymian od Nerona i zapowiedź jego końca.

W powieści występują:

• augustianie – najbliżsi z otoczenia cesarza Nerona (doradcy).
• patrycjusze – możne rody rzymskie w senacie, sprawują najwyższe urzędy, uczestniczą w wyprawach wojennych.
• plebejusze – ludzie wolni, lecz niezbyt bogaci (kupcy, rzemieślnicy, a także wolna biedota).
• niewolnicy – często jeńcy wojenni, pozbawieni praw, wśród których wyróżniają się gladiatorzy.

Bohaterowie historyczni^[6]

• Akte – wyzwolenica i kochanka Nerona, która pochowała jego zwłoki.
• Aulus Plaucjusz – konsul, namiestnik Panonii i Brytanii, mąż Pomponii Grecyny.
• Lukan – poeta, bratanek Seneki, bliski towarzysz Nerona. Brał udział w spisku Pizona, za co został skazany na śmierć i popełnił samobójstwo.
• Neron – cesarz rzymski, panował w latach 54–68. W 65 r. brutalnie stłumił wymierzony przeciw sobie spisek Pizona. Zginął śmiercią samobójczą w willi wyzwoleńca Faona.
• św. Paweł Apostoł
• Petroniusz – arbiter elegantiarum, mistrz dobrego gustu, patrycjusz rzymski, obiekt zawiści Tygellina, zamieszany w spisek Pizona popełnił samobójstwo. W utworze Sienkiewicza jest wujem Marka Winicjusza, epikurejczykiem, estetą, który odmawia udziału w spisku.
• św. Piotr Apostoł – duchowy przywódca wspólnoty (gminy) chrześcijańskiej w Rzymie
• Pizon – konsul, w 65 r. przywódca spisku przeciw Neronowi.
• Pomponia Grecyna – żona Aulusa Plaucjusza, według przekazu Tacyta rzeczywiście poddana sądowi mężowskiemu wskutek podejrzenia o wyznawanie obcego zabobonu.
• Poppea Sabina – druga żona Nerona, również jego ofiara – zmarła podczas kolejnej ciąży, brutalnie przez niego potraktowana.
• Seneka Młodszy – poeta, pisarz, filozof rzymski – stoik, dawny nauczyciel Nerona. Uczestnik spisku Pizona, popełnił samobójstwo.
• Tygellin – prefekt pretorianów, wierny zausznik Nerona, rywal Petroniusza o względy cesarza.
• Wespazjan – późniejszy cesarz rzymski, za czasów Nerona namiestnik Afryki. Wsławił się drzemkami podczas występów cesarza, za co popadł w niełaskę^[7].
• Westynus – konsul, którego pierwszą żoną była Statilia Messalina, początkowo jeden z najbliższych przyjaciół Nerona, następnie przez niego zgładzony.

Bohaterowie fikcyjni

• Marek Winicjusz – patrycjusz rzymski, trybun wojskowy. Zakochuje się w Ligii i pod jej wpływem zostaje chrześcijaninem.
• Ligia (Kallina) – córka wodza barbarzyńskiego plemienia Ligiów, zakładniczka Rzymu, wychowana przez Aulusa Plaucjusza i Pomponię Grecynę. Chrześcijanka, ukochana Marka Winicjusza, która nie zgadza się zostać jego kochanką i ucieka przy pomocy Ursusa. Dzięki niej młody patrycjusz przechodzi przemianę, stając się chrześcijaninem; dopiero wówczas Ligia zgadza się go poślubić.
• Ursus – po chrzcie noszący imię Urban; służył matce Ligii, po jej śmierci przyrzekł, że będzie bronić jej córki; odznaczał się niezwykłą siłą fizyczną: zabił zapaśnika Krotona, na arenie gołymi rękami pokonał tura.
• Glaukus – z pochodzenia Grek; lekarz, chrześcijanin; kilkakrotnie skrzywdzony przez Chilona Chilonidesa, który sprzedał w niewolę jego dzieci i żonę; wielokrotnie przebaczał Chilonowi jego czyny, czym w końcu przyczynił się do jego nawrócenia; zginął na płonącym palu.
• Kryspus – fanatyczny chrześcijanin, bardzo radykalny, ginie na krzyżu podczas igrzysk.
• Eunice – niewolnica i kochanka Petroniusza, wybiera śmierć samobójczą z ukochanym zamiast wyzwolenia i życia pośród jego bogactw.
• Chilon Chilonides – filozof; Grek; żyje z nauczania przypadkowych ludzi i oszustw; chciwy na pieniądze, wydaje chrześcijan za posadę i złoto, wcześniej sprzedając rodzinę Glaukusa w niewolę; nawraca się pod koniec powieści (pod wpływem postawy Glaukusa umierającego na płonącym palu).
• Germanin Gulo – niewolnik, wychowawca i nauczyciel Marka Winicjusza.

Utwór ma wyraźną wymowę ideową, głosi zwycięstwo idei moralnej nad fizyczną przemocą. Pojawiały się interpretacje, które Ligię pochodzącą z północnego ludu Ligiów utożsamiały z Prasłowianami, wiele domysłów również snuto na temat, kim jest i kogo symbolizuje Ursus, olbrzym ratujący księżniczkę (Polskę)^[8]. W ówczesnej literaturze europejskiej autorzy często umieszczali bohaterów swojej narodowości – np. J. Verne. Ówczesna nauka także nie odrzucała jednoznacznie hipotezy o Ligach jako Prasłowianach.

Tytuły poszczególnych wydań nieznacznie się od siebie różniły (różnice dotyczyły podtytułów oraz znaku zapytania):

• Quo vadis
• Quo vadis?
• Quo vadis: Powieść z czasów Nerona
• Quo vadis?: Powieść z czasów Nerona

Na podstawie książki nakręcono kilka filmów:

• Quo Vadis? reż. Lucien Nonguet i Ferdinand Zecca, 1901, Francja (film niemy).
• Quo Vadis? reż. Enrico Guazzoni, 1912, Włochy (film niemy).
• Quo Vadis reż. Gabriello D’Annunzio i Georg Jacoby, 1924, Włochy (film niemy).
• Quo Vadis reż. Mervyn LeRoy, 1951, USA (Robert Taylor – Winicjusz, Deborah Kerr – Ligia, Leo Genn – Petroniusz, Peter Ustinov – Neron, Finlay Currie – Piotr Apostoł)
• Quo vadis? reż. Franco Rossi, 1985, Włochy (serial telewizyjny; Francesco Quinn – Winicjusz, Marie-Theres Relin – Ligia, Frederic Forrest – Petroniusz, Klaus Maria Brandauer – Neron, Max von Sydow – Piotr Apostoł)
• Quo vadis reż. Jerzy Kawalerowicz, 2001, Polska (Paweł Deląg – Winicjusz, Magdalena Mielcarz – Ligia, Bogusław Linda – Petroniusz, Michał Bajor – Neron, Franciszek Pieczka – Piotr Apostoł). Równocześnie z wersją kinową wyprodukowano wersję telewizyjną – sześcioodcinkowy serial o tym samym tytule.
• Quo vadis. Miecz miłości reż. Anira Wojan, Roy Sukankan, 2024, Polska, film animowany

• Quo Vadis (1907) – oratorium, muz. Feliks Nowowiejski
• Evnika (1907) – muz. Andriej Szczerbaczow, lib. hr. Stenbock-Fermor
• Quo Vadis (1909) – opera, muz. Jean Nouguès, lib. Henri Caïn
• Quo Vadis (1993-94) – dramat muzyczny, muz. i lib. Bernadetta Matuszczak

Na Quo vadis Sienkiewicza oparta została fabuła powieści Quo vadis. Trzecie tysiąclecie autorstwa Martina Abrama, której akcja rozgrywa się w XXII wieku.

• Rzym za Nerona – powieść Józefa I. Kraszewskiego (1864), poprzedzająca utwór Sienkiewicza i poświęcona tej samej tematyce.

• Rękopis powieści w zbiorach Biblioteki Narodowej
• Tom I pierwszego wydania z 1896 roku
• Tom II pierwszego wydania z 1896 roku
• Tom III pierwszego wydania z 1896 roku
• Quo vadis w serwisie Wolne Lektury.
• Quo vadis na stronie Projektu Gutenberga (ang.).
• Nobel Prize for Literature, 1905.