Operacja Ke

Operacja Ke

II wojna światowa, wojna na Pacyfiku, walki o Guadalcanal
Załoga amerykańskiego kutra patrolowego PT 59 ogląda wrak japońskiego okrętu podwodnego „I-1”, zatopionego 29 stycznia 1943 w Kamimbo na Guadalcanalu przez HMNZS „Kiwi” i „Moa”
Czas	14 stycznia – 8 lutego 1943
Miejsce	Guadalcanal
Terytorium	Archipelag Wysp Salomona
Wynik	zwycięstwo Amerykanów
Strony konfliktu
Japonia  Stany Zjednoczone  Australia  Nowa Zelandia
Dowódcy
Isoroku Yamamoto Hitoshi Imamura Jinichi Kusaka Gunichi Mikawa Harukichi Hyakutake Shintaro Hashimoto William Halsey Aubrey Fitch Alexander Patch Nathan F. Twining Francis P. Mulcahy J. Lawton Collins
Straty
1 ciężki krążownik zatopiony, 1 niszczyciel zatopiony, 3 kutry torpedowe zatopione, 1 niszczyciel ciężko uszkodzony, 53 samoloty zniszczone[1] 1 niszczyciel zatopiony, 1 okręt podwodny zatopiony, 3 niszczyciele poważnie uszkodzone, 56 samolotów zniszczonych[1][2]
Położenie na mapie Wysp Salomona miejsce bitwy
9°15′S 159°42′E/-9,250000 159,700000

Operacja Ke (jap. ケ号作戦, Ke-gō Sakusen) – operacja wycofania wojsk japońskich z wyspy Guadalcanal, kończąca półroczną kampanię o Guadalcanal w czasie II wojny światowej, przeprowadzona między 14 stycznia a 7 lutego 1943 roku. Brały w niej udział siły Cesarskiej Armii Japońskiej oraz Cesarskiej Marynarki Wojennej Japonii pod zwierzchnictwem Cesarskiej Kwatery Głównej. Dowódcami operacji byli adm. Isoroku Yamamoto i gen. Hitoshi Imamura.

Japończycy zdecydowali się wycofać i oddać Guadalcanal siłom alianckim z kilku powodów. Wszystkie japońskie próby odbicia lotniska Hendersona na Guadalcanalu, używanego przez alianckie lotnictwo, zostały odparte z bardzo wysokimi stratami. Japońskie siły lądowe na wyspie zmniejszyły się z 36 000 do 11 000 żołnierzy w wyniku głodu, chorób i strat bojowych. Siły Japońskiej Marynarki Wojennej również poniosły ciężkie straty, próbując wzmocnić i zaopatrzyć wojska lądowe na wyspie. Straty te, a także przewidywane zasoby potrzebne do dalszych prób odbicia Guadalcanalu, wpływały na bezpieczeństwo strategiczne i operacje w innych regionach Pacyfiku. Decyzja o wycofaniu się została zatwierdzona przez cesarza Hirohito 31 grudnia 1942 roku.

Operacja rozpoczęła się 14 stycznia 1943 roku od dostarczenia batalionu piechoty na Guadalcanal, który miał pełnić rolę straży tylnej podczas ewakuacji. Mniej więcej w tym samym czasie siły powietrzne japońskiej armii i marynarki wojennej rozpoczęły kampanię mającą na celu zdobycie przewagi powietrznej wokół Wysp Salomona i Nowej Gwinei. Podczas kampanii powietrznej amerykański krążownik został zatopiony w bitwie koło wyspy Rennell, a jeden z eskortujących go niszczycieli został poważnie uszkodzony przez torpedy. Dwa dni później japońskie bombowce nurkujące zatopiły amerykański niszczyciel u wybrzeży Verahue i uszkodziły kolejny, a japońskie wodnosamoloty przeprowadziły skuteczną operację rozpoznawczą wokół Guadalcanalu, wykrywając większość alianckich jednostek morskich operujących w tym rejonie. Odwrót przeprowadzono w trzech seriach w nocy z 1 na 4 na 7 lutego, wykorzystując niszczyciele.

Kosztem jednego zatopionego niszczyciela i trzech uszkodzonych, Japończycy ewakuowali z Guadalcanalu 10 652 ludzi. Podczas ewakuacji zginęło 600 osób, a 3000 kolejnych wymagało intensywnej opieki medycznej. 9 lutego siły alianckie zdały sobie sprawę z odejścia Japończyków i ogłosiły Guadalcanal zajętym, kończąc sześciomiesięczną kampanię o kontrolę nad wyspą.

7 sierpnia 1942 roku amerykańska 1 Dywizja Marines wylądowała na wyspach Guadalcanal, Tulagi i Floryda w archipelagu Wysp Salomona. Desanty na wyspach miały na celu uniemożliwienie Japończykom wykorzystania ich jako baz zagrażających szlakom zaopatrzeniowym między Stanami Zjednoczonymi a Australią oraz zabezpieczenie wysp jako punktów wyjściowych dla kampanii, której ostatecznym celem było zdobycie lub zneutralizowanie głównej japońskiej bazy w Rabaulu, a jednocześnie wsparcie alianckiej kampanii na Nowej Gwinei. Lądowania zapoczątkowały sześciomiesięczną kampanię na Guadalcanalu^[3].

Zaskakując Japończyków, do zmroku 8 sierpnia amerykańska piechota morska zabezpieczyła Tulagi i pobliskie wyspy, a także budowane japońskie lotnisko w Lunga Point na Guadalcanalu. Alianci później przemianowali je na Henderson Field. Samoloty alianckie operujące z lotniska Hendersona nazywano Cactus Air Force (CAF), od alianckiej nazwy kodowej Guadalcanalu^[4][5][6][7].

W odpowiedzi na lądowanie na Guadalcanalu, japońska Cesarska Kwatera Główna przydzieliła 17 Armii, związkowi operacyjnemu o realnej sile korpusu z siedzibą w Rabaulu pod dowództwem gen. por. Harukichiego Hyakutakego, zadanie odbicia Guadalcanalu^[8][9][10]. Z powodu zagrożenia ze strony samolotów CAF, Cesarska Marynarka Wojenna Japonii nie była w stanie użyć dużych, powolnych statków transportowych do dostarczania żołnierzy i zaopatrzenia na wyspę. Zamiast tego, do transportu sił na Guadalcanal były wykorzystywane okręty wojenne stacjonujące w Rabaulu i na Wyspach Shortland. Japońskie okręty wojenne, głównie lekkie krążowniki i niszczyciele z 8 Floty pod dowództwem wadm. Gunichi Mikawy, zazwyczaj były w stanie odbyć podróż w obie strony wzdłuż „The Slot” na Guadalcanal i z powrotem w ciągu jednej nocy, minimalizując w ten sposób ich narażenie na ataki powietrzne CAF. Te szybkie rejsy okrętów wojennych na Guadalcanal odbywały się przez całą kampanię i zostały później nazwane przez siły alianckie „Tokyo Express”, a przez Japończyków „Szczurzym Transportem”^[11][12].

Wykorzystując siły dostarczone w ten sposób na Guadalcanal, Cesarska Armia Japońska trzykrotnie próbowała odbić lotnisko Hendersona, ale za każdym razem ponosiła porażkę^[13]. Po trzeciej przegranej bitwie, próba dostarczenia przez Japończyków reszty 38 Dywizji Piechoty i jej ciężkiego sprzętu podczas bitwy morskiej o Guadalcanal, która trwała od 12 do 15 listopada, zakończyła się niepowodzeniem. Z powodu tej klęski Japończycy odwołali kolejną planowaną próbę odbicia lotniska Hendersona^[14][15].

W połowie listopada siły alianckie zaatakowały Japończyków pod Buna-Gona na Nowej Gwinei. Dowódcy japońskiej Floty Połączonej, z kwaterą główną w Truk i pod dowództwem adm. Isoroku Yamamoto, uważali, że postępy aliantów na Nowej Gwinei stanowią większe zagrożenie dla bezpieczeństwa Cesarstwa Japonii niż obecność wojsk alianckich na południowych Wyspach Salomona. Dlatego oficerowie sztabu Floty Połączonej rozpoczęli opracowywanie planów opuszczenia Guadalcanalu i przeniesienia priorytetów oraz zasobów na operacje w rejonie Nowej Gwinei. W tym czasie japońska marynarka wojenna jeszcze nie poinformowała armii o swoich zamiarach w tym zakresie^[16].

Na początku grudnia Japończycy mieli znaczne trudności z zapewnieniem zaopatrzenia swoim wojskom na Guadalcanalu z powodu alianckich ataków powietrznych i morskich na japońskie szlaki zaopatrzeniowe. Nieliczne dostawy na wyspę nie wystarczały na utrzymanie japońskich żołnierzy, którzy do 7 grudnia ginęli w liczbie ok. 50 dziennie z powodu niedożywienia, chorób tropikalnych oraz alianckich ataków lądowych i powietrznych. Japończycy dostarczyli na Guadalcanal prawie 30 000 żołnierzy od początku kampanii, ale do grudnia przy życiu pozostało tylko ok. 20 000 z nich; spośród nich zaledwie 12 000 pozostawało w miarę sprawnych bojowo^[17][18][19].

Japońska marynarka wojenna nadal ponosiła straty wśród swoich okrętów, próbując zapewnić zaopatrzenie swojej armii na Guadalcanalu. Jeden niszczyciel został zatopiony przez amerykańskie okręty wojenne w bitwie pod Tassafarongą 30 listopada. Kolejny niszczyciel oraz okręt podwodny zostały zatopione, a dwa niszczyciele uszkodzone przez amerykański kuter torpedowy i samoloty CAF podczas kolejnych misji zaopatrzeniowych w dniach 3–12 grudnia. Frustrację japońskiej marynarki wojennej pogłębiał fakt, że bardzo niewiele zaopatrzenia przewożonego w ramach tych misji dotarło do japońskich sił lądowych na wyspie. Dowódcy Floty Połączonej zaczęli informować swoich armijnych odpowiedników o stratach i uszkodzeniach okrętów wojennych biorących udział w akcji zaopatrzeniowej, które zagrażają przyszłym strategicznym planom ochrony Cesarstwa Japonii^{[20][21][22][23]}.

Przez cały listopad najwyżsi rangą japońscy dowódcy wojskowi w Tokio nadal otwarcie popierali dalsze wysiłki mające na celu odbicie Guadalcanalu z rąk sił alianckich. Jednocześnie oficerowie sztabowi niższej rangi zaczęli dyskretnie dyskutować o opuszczeniu wyspy. Takushiro Hattori i Masanobu Tsuji, którzy niedawno odwiedzili Guadalcanal, powiedzieli swoim kolegom ze sztabu, że wszelkie dalsze próby odzyskania wyspy są daremne. Ryūzō Sejima doniósł, że ubytek sił japońskich na Guadalcanalu był tak poważny, że dalsze operacje ofensywne są niemożliwe. 11 grudnia dwóch oficerów sztabowych, kmdr Yuji Yamamoto i mjr Takahiko Hayashi, powróciło z Rabaulu do Tokio i potwierdziło raporty Hattoriego, Tsujiego i Sejimy. Poinformowali również, że większość oficerów japońskiej marynarki wojennej i armii w Rabaulu wydawała się popierać opuszczenie Guadalcanalu. Mniej więcej w tym czasie japońskie Ministerstwo Wojny poinformowało Cesarską Kwaterę Główną o niewystarczającej liczbie statków, potrzebnej, aby dalej wspierać wysiłki mające na celu odzyskanie Guadalcanalu i przetransportować strategiczne zasoby niezbędne do utrzymania japońskiej obecności na wyspie^{[22][24][25][26]}.

19 grudnia delegacja oficerów sztabowych pod przewodnictwem płk. Joichiro Sanady, szefa sekcji operacyjnej Cesarskiej Kwatery Głównej, przybyła do Rabaulu, aby omówić przyszłe plany dotyczące Nowej Gwinei i Guadalcanalu. Hitoshi Imamura, dowódca 8 Armii Obszarowej, odpowiedzialny za japońskie operacje na Nowej Gwinei i Wyspach Salomona, nie rekomendował bezpośrednio wycofania się z Guadalcanalu, lecz otwarcie i jasno opisał obecne trudności związane z ewentualnymi dalszymi próbami odzyskania wyspy. Imamura oświadczył również, że każda decyzja o wycofaniu się powinna uwzględniać plany ewakuacji jak największej liczby żołnierzy z Guadalcanalu^{[22][26][27][28][29]}.

Sanada powrócił do Tokio 25 grudnia i zalecił Cesarskiej Kwaterze Głównej natychmiastowe opuszczenie Guadalcanalu oraz priorytetowe traktowanie działań wojennych na Nowej Gwinei. 26 grudnia najwyższe dowództwo zgodziło się z rekomendacją Sanady i nakazało swoim sztabom rozpoczęcie opracowywania planów wycofania się z Guadalcanalu i utworzenia nowej linii obrony w centralnej części Wysp Salomona^{[22][29][30][31][32]}.

28 grudnia gen. Hajime Sugiyama i adm. Osami Nagano osobiście poinformowali Hirohito o decyzji wycofania się z Guadalcanalu. 31 grudnia cesarz formalnie zatwierdził tę decyzję^{[22][31][32][33]}.

3 stycznia Cesarska Kwatera Główna poinformowała 8 Armię Obszarową i Flotę Połączoną o decyzji wycofania się z Guadalcanalu. Do 9 stycznia sztaby Floty Połączonej i 8 Armii Obszarowej wspólnie ukończyły plan, oficjalnie nazwany operacją Ke od mory w japońskim piśmie kana, mający na celu przeprowadzenie ewakuacji^{[29][34][35][36][37][38][39]}.

Plan przewidywał, że batalion piechoty armii japońskiej wyląduje z niszczyciela na Guadalcanalu ok. 14 stycznia, aby pełnić rolę straży tylnej podczas ewakuacji. 17 Armia miała rozpocząć wycofywanie się na zachodni kraniec wyspy 25 lub 26 stycznia. Kampania wokół południowych Wysp Salomona miała rozpocząć się 28 stycznia. 17 Armia miała zostać przejęta w trzech transportach przez niszczyciele w pierwszym tygodniu lutego, a docelowa data zakończenia operacji to 10 lutego. Jednocześnie japońskie siły powietrzne i morskie miały przeprowadzić manewry i drobne ataki wokół Nowej Gwinei i Wysp Marshalla, a także prowadzić zwodniczą komunikację radiową, aby zmylić aliantów co do ich zamiarów^[40][41].

Yamamoto wyznaczył lotniskowce „Jun'yō” i „Zuihō”, pancerniki „Kongō” i „Haruna” – z czterema ciężkimi krążownikami i niszczycielem jako siły osłonowe – pod dowództwem adm. Nobutake Kondō, aby zapewnić osłonę operacji Ke w pobliżu atolu Ontong Java w północnej części Wysp Salomona. Ewakuacje miały być przeprowadzane przez 8 Flotę Mikawy; Jednostkę Wzmocnieniową i Siły Obszaru R, składające się z jednostki wsparcia ciężkich krążowników „Chōkai” i „Kumano” oraz lekkiego krążownika „Sendai”, które miały pozostać w Kavieng, oraz 21 niszczycieli zgromadzonych na Wyspach Shortlands, które miały przeprowadzić transport wojsk. Wadm. Satuma Kimura, jeden z najlepszych dowódców flotylli niszczycieli w japońskiej marynarce wojennej w tamtym czasie, miał dowodzić Jednostką Wzmocnieniową, ale został ranny, gdy jego niszczyciel „Akizuki” został uszkodzony torpedą okrętu podwodnego 19 stycznia u wybrzeży Shortlands. Dowództwo Jednostki Wzmocnieniowej zostało następnie przekazane wadm. Tomijiemu Koyanagiemu, choć ten został wkrótce zastąpiony przez niedawno awansowanego wadm. Shintarō Hashimoto. Yamamoto spodziewał się, że co najmniej połowa niszczycieli Mikawy zostanie zatopiona podczas operacji^{[39][42][43][44][45]}.

Wsparcie powietrzne operacji zapewniały 11 Flota Powietrzna Japońskiej Cesarskiej Marynarki Wojennej i 6 Dywizja Powietrzna Japońskiej Cesarskiej Marynarki Wojennej, stacjonujące w Rabaulu, dysponujące odpowiednio 212 i 100 samolotami. 64 samoloty z grupy lotniczej lotniskowca „Zuikaku” zostały również tymczasowo przydzielone do Rabaulu. Dodatkowe 60 wodnosamolotów z Sił Powietrznych Obszaru „R” Japońskiej Cesarskiej Marynarki Wojennej, stacjonujących w Rabaulu, na Wyspie Bougainville’a i Shortland, zwiększyło łączną liczbę japońskich samolotów biorących udział w operacji do 436. Połączone japońskie siły okrętów wojennych i lotnictwa morskiego w tym rejonie utworzyły Flotę Obszaru Południowo-Wschodniego, dowodzoną w Rabaulu przez wadm. Jin’ichiego Kusakę^[46].

Przeciw Japończykom, pod dowództwem adm. Williama Halseya Jr., dowódcy sił alianckich na południowym Pacyfiku, stacjonowały lotniskowce floty USS „Enterprise” i USS „Saratoga”, sześć lotniskowców eskortowych, trzy szybkie pancerniki, cztery stare pancerniki, 13 krążowników i 45 niszczycieli. W powietrzu 13 Armia Powietrzna liczyła 92 myśliwce i bombowce pod dowództwem gen.-bryg. Nathana F. Twininga, a Cactus Air Force na Guadalcanalu liczyła 81 samolotów pod dowództwem gen.-bryg. Francisa P. Mulcahy’ego. Kadm. Aubrey Fitch był naczelnym dowódcą Sił Powietrznych Południowego Pacyfiku. Jednostki lotnicze floty i lotniskowców eskortowych dodały kolejne 339 samolotów. Dodatkowo, na Nowej Gwinei stacjonowało 30 ciężkich bombowców o zasięgu wystarczającym do wykonywania misji nad Wyspami Salomona. W sumie alianci dysponowali około 539 samolotami, które mogły przeciwstawić się operacji Ke^[47].

Do pierwszego tygodnia stycznia choroby, głód i walki zredukowały siły Hyakutakego na Guadalcanalu do ok. 14 000 żołnierzy, z których wielu było zbyt chorych i niedożywionych, by walczyć. 17 Armia dysponowała trzema sprawnymi działami polowymi, z bardzo małą ilością amunicji. Dla porównania, dowódca aliantów na wyspie, gen. mjr Alexander Patch, wystawił połączone siły armii amerykańskiej i piechoty morskiej, oznaczone jako XIV Korpus, liczące łącznie 50 666 ludzi. Patch dysponował 167 działami, w tym haubicami kalibru 75 mm, 105 mm i 155 mm, a także dużymi zapasami pocisków^[39][48].

1 stycznia japońskie wojsko zmieniło kody łączności radiowej, utrudniając alianckiemu wywiadowi, który wcześniej częściowo złamał japońskie szyfry radiowe, odgadnięcie ich zamiarów i ruchów. W styczniu alianckie rozpoznanie i analiza ruchu radiowego odnotowały koncentrację okrętów i samolotów w Truk, Rabaulu i na Wyspach Shortland. Analitycy alianccy ustalili, że wzmożony ruch radiowy na Wyspach Marshalla był podstępem mającym na celu odwrócenie uwagi od operacji, która miała się odbyć na Nowej Gwinei lub Wyspach Salomona. Personel alianckiego wywiadu błędnie zinterpretował jednak charakter operacji; 26 stycznia sekcja wywiadowcza Alianckiego Dowództwa Pacyfiku poinformowała, że Japończycy przygotowują się do nowej ofensywy, pod kryptonimem Ke, na Wyspach Salomona lub Nowej Gwinei^[49][50][51].

14 stycznia misja dziewięciu niszczycieli dostarczyła na Guadalcanal Batalion Yano, wyznaczony jako tylna straż operacji Ke. Batalion, dowodzony przez mjr. Keiji Yano, składał się z 750 piechurów i baterii dział górskich, których obsługę stanowiło kolejnych 100 ludzi. Batalionowi towarzyszył ppłk Kumao Imoto, reprezentujący 8 Armię Obszarową, który przybył przekazać Hyakutakemu rozkaz i plan ewakuacji. 17 Armia nie została jeszcze poinformowana o decyzji o wycofaniu się. Ataki powietrzne CAF i 13 Armii Powietrznej na dziewięć niszczycieli w drodze powrotnej uszkodziły niszczyciele „Arashi” i „Tanikaze” oraz zniszczyły osiem japońskich myśliwców eskortujących konwój. Pięć amerykańskich samolotów zostało zestrzelonych^{[39][52][53][54][55][56][57]}.

Późnym wieczorem 15 stycznia Imoto dotarł do kwatery głównej 17 Armii w Kokumbonie i poinformował Hyakutakego i jego sztab o decyzji o wycofaniu się z wyspy. Niechętnie przyjmując rozkaz 16 stycznia, sztab 17 Armii przekazał swoim siłom plan operacji Ke 18 stycznia. Plan nakazywał 38 Dywizji, która broniła się przed amerykańską ofensywą na grzbietach i wzgórzach w głębi wyspy, wycofanie się w kierunku Przylądka Esperance na zachodnim krańcu Guadalcanalu, począwszy od 20 stycznia. Odwrót 38 Dywizji miał być osłaniany przez 2 Dywizję Piechoty (Sendai), stacjonującą na Guadalcanalu od października 1942 roku, oraz Batalion Yano, które następnie podążyły za 38 Dywizją na zachód. Wszystkie oddziały, które nie mogły się ruszyć z miejsca, były zachęcane do samobójstwa, aby „podtrzymać honor Armii Cesarskiej”^{[39][59][60][61][62][63]}.

Patch rozpoczął nową ofensywę w momencie, gdy 38 Dywizja zaczęła wycofywać się z zajętych grzbietów i wzgórz w głębi wyspy. 20 stycznia amerykańska 25 Dywizja Piechoty pod dowództwem gen. mjr J. Lawtona Collinsa zaatakowała kilka wzgórz, oznaczonych przez Amerykanów jako Wzgórza 87, 88 i 89, tworzących grań dominującą nad Kokumboną. Napotykając znacznie słabszy opór niż przewidywano, Amerykanie zdobyli trzy wzgórza rankiem 22 stycznia. Przerzucając siły, aby wykorzystać nieoczekiwany przełom, Collins szybko kontynuował natarcie i zdobył kolejne dwa wzgórza, 90 i 91, przed zapadnięciem zmroku, co umożliwiło Amerykanom odizolowanie i zdobycie Kokumbony oraz uwięzienie japońskiej 2 Dywizji^{[64][65][66][67]}.

Reagując szybko na nową sytuację, Japończycy pospiesznie ewakuowali Kokumbonę i nakazali 2 Dywizji natychmiastowy odwrót na zachód. Amerykanie zdobyli Kokumbonę 23 stycznia. Chociaż niektóre japońskie jednostki zostały uwięzione między siłami amerykańskimi i zniszczone, większość ocalałych żołnierzy 2 Dywizji zdołała uciec^[68][69][70].

Wciąż obawiając się wznowionej i wzmocnionej japońskiej ofensywy, Patch wysłał naraz jednostki odpowiadające sile zaledwie jednego pułku do ataku na siły japońskie na zachód od Kokumbony, utrzymując resztę w pobliżu Lunga Point, aby chronić lotnisko Hendersona. Teren na zachód od Kokumbony sprzyjał japońskim wysiłkom, mającym na celu opóźnienie Amerykanów, podczas gdy reszta 17 Armii kontynuowała odwrót w kierunku Przylądka Esperance. Amerykańskie natarcie zostało ograniczone korytarzem o szerokości zaledwie 270–550 metrów między oceanem a gęstą, śródlądową dżunglą i stromymi grzbietami koralowymi. Grzbiety, biegnące prostopadle do wybrzeża, biegły równolegle do licznych strumieni i potoków, upodabniając teren do „tary do prania”^{[71][72][73][74]}.

26 stycznia połączona jednostka armii amerykańskiej i piechoty morskiej, zwana Dywizją Armii i Piechoty Morskiej (CAM), posuwająca się na zachód, napotkała Batalion Yano nad rzeką Marmura. Żołnierze Yano tymczasowo zatrzymali natarcie CAM, a następnie powoli wycofywali się na zachód przez kolejne trzy dni. 29 stycznia Yano wycofał się za rzekę Bonegi, gdzie żołnierze 2 Dywizji zbudowali kolejną pozycję obronną^{[69][72][75][76][77][78][79]}.

Japońskie umocnienia nad Bonegi powstrzymały amerykańskie natarcie przez prawie trzy dni. 1 lutego, dzięki wsparciu ogniowemu niszczycieli USS „Wilson” i USS „Anderson”, Amerykanie pomyślnie przeprawili się przez rzekę, ale nie kontynuowali natychmiast natarcia na zachód^{[75][80][81][82]}.

Lotnicza część operacji Ke rozpoczęła się w połowie stycznia od nocnych ataków nękających na lotnisko Hendersona, przeprowadzonych przez 3–10 samolotów, które spowodowały niewielkie szkody. 20 stycznia samotny Kawanishi H8K zbombardował bazę morską w Espiritu Santo. 25 stycznia Japońska Cesarska Marynarka Wojenna wysłała 58 myśliwców A6M Zero w dziennym nalocie na Guadalcanal. W odpowiedzi, CAF wysłała w powietrze osiem myśliwców F4F Wildcat i sześć myśliwców P-38 Lightning, które zestrzeliły cztery Zero bez strat własnych^[83][84].

Drugi duży nalot przeprowadzono 27 stycznia, a wzięło w nim udział dziewięć lekkich bombowców Kawasaki Ki-48 „Lily” eskortowanych przez 74 myśliwce Nakajima Ki-43 „Oscar” z 6 Dywizji Powietrznej Japońskiej Cesarskiej Marynarki Wojennej z Rabaulu. Dwanaście Wildcatów, sześć P-38 i 10 P-40 z lotniska Hendersona spotkało się z nalotem nad Guadalcanalem. W rezultacie Japończycy stracili sześć myśliwców, podczas gdy siły powietrzne Kanady straciły jednego Wildcata, cztery P-40 Warhawk i dwa P-38. „Lily” zrzuciły bomby na pozycje amerykańskie nad rzeką Matanikau, powodując niewielkie straty^[85][86].

Wierząc, że Japończycy rozpoczynają wielką ofensywę na południowych Wyspach Salomona, mającą na celu zdobycie ostateczne Henderson Field, Halsey odpowiedział, wysyłając 29 stycznia konwój zaopatrzeniowy na Guadalcanal, wspierany przez większość jego sił morskich, podzielonych na pięć grup zadaniowych. W skład tych pięciu grup wchodziły dwa lotniskowce floty, dwa lotniskowce eskortowe, trzy pancerniki, 12 krążowników i 25 niszczycieli^[87][88].

Osłonę zbliżającego się konwoju transportowego stanowiła Task Force 18 pod dowództwem kadm. Roberta C. Giffena, z trzema ciężkimi i trzema lekkimi krążownikami, dwoma lotniskowcami eskortowymi i ośmioma niszczycielami. Grupa Zadaniowa lotniskowców floty, skupiona wokół lotniskowca USS „Enterprise”, płynęła około 220 mil morskich (400 km) za Task Force 18^[89][90][91].

Oprócz ochrony konwoju zaopatrzeniowego, Task Force 18 miała za zadanie spotkać się z oddziałem czterech amerykańskich niszczycieli stacjonujących w Tulagi o godzinie 21:00 29 stycznia, aby następnego dnia przeprowadzić obławę na „The Slot” na północ od Guadalcanalu i osłonić rozładunek transportowców na Guadalcanalu^[92]. Ponieważ lotniskowce eskortowe były zbyt wolne, aby umożliwić siłom Giffena dotarcie do zaplanowanego miejsca spotkania, Giffen zostawił je z dwoma niszczycielami o godzinie 14:00 29 stycznia i ruszył naprzód^[93].

Zespoły Giffena były śledzone przez japońskie okręty podwodne, które meldowały o położeniu i ruchu Giffena swoim jednostkom dowodzenia marynarki wojennej^[93][94]. Około południa, według raportów okrętu podwodnego, 16 bombowców G4M z 705 Grupy Powietrznej i 16 bombowców Mitsubishi G3M „Nell” z 701 Grupy Powietrznej wystartowało z Rabaulu z torpedami, aby zaatakować siły Giffena, znajdujące się wtedy między wyspą Rennell a Guadalcanalem^[95][94].

Bombowce torpedowe zaatakowały okręty Giffena w dwóch falach między godziną 19:00 a 20:00. Dwie torpedy trafiły w ciężki krążownik USS „Chicago”, powodując poważne uszkodzenia i całkowicie go unieruchamiając. Trzy japońskie samoloty zostały zestrzelone ogniem przeciwlotniczym z okrętów Giffena. W odpowiedzi Halsey wysłał holownik, aby wziął „Chicago” na hol i nakazał grupie Giffena powrót do bazy następnego dnia. Sześć niszczycieli pozostało na miejscu, aby eskortować „Chicago” i holownik^[96][97][98].

O godzinie 16:00 30 stycznia eskadra 11 bombowców torpedowych z 751 Grupy Powietrznej, stacjonująca w Kavieng i przelatująca przez Buka, zaatakowała okręty holujące „Chicago”. Myśliwce z „Enterprise’a” strąciły osiem z nich, ale większość japońskich samolotów zdołała zrzucić torpedy przed zestrzeleniem. Jedna torpeda trafiła w niszczyciel USS „La Vallette”, powodując poważne uszkodzenia. Cztery kolejne torpedy trafiły w „Chicago”, zatapiając go^{[99][100][101][102]}.

Konwój transportowy dotarł do Guadalcanalu i pomyślnie rozładował ładunek w dniach 30–31 stycznia. Reszta okrętów wojennych Halseya zajęła pozycje na Morzu Koralowym na południe od Wysp Salomona, oczekując na nadejście japońskich okrętów wojennych wspierających, co alianci uznali za zbliżającą się ofensywę. Wypłynięcie Task Force 18 z rejonu Guadalcanalu usunęło znaczące potencjalne zagrożenie dla operacji Ke^[78][103].

O godzinie 18:30 29 stycznia dwie korwety Królewskiej Marynarki Wojennej Nowej Zelandii, HMNZS „Kiwi” i „Moa”, przechwyciły japoński okręt podwodny „I-1”, który próbował dostarczyć zaopatrzenie u wybrzeży Kamimbo na Guadalcanalu. Dwie korwety staranowały i zatopiły „I-1” po 90-minutowej bitwie w miejscu 09°13′00″S 159°40′00″E/-9,216667 159,666667^{[104][105][106][107]}.

Pozostawiając swoje krążowniki w Kavieng, Mikawa zebrał wszystkie 21 niszczycieli w japońskiej bazie morskiej na Shortlands 31 stycznia, aby rozpocząć rejsy ewakuacyjne. Dowódcą tej grupy niszczycieli, nazwanej Jednostką Wzmocnieniową, został kadm. Shintaro Hashimoto. 60 wodnosamolotów Sił Powietrznych Obszaru „R” miało za zadanie prowadzić rozpoznanie dla Jednostki Wzmocnieniowej i pomagać w obronie przed atakami alianckich kutrów torpedowych podczas nocnych rejsów ewakuacyjnych. Alianckie bombowce B-17 Flying Fortress zaatakowały japońskie kotwicowisko na Wyspach Shortlands rankiem 1 lutego, nie powodując żadnych strat i tracąc cztery samoloty od ognia japońskich myśliwców. Tego samego dnia 6 Dywizja Powietrzna lotnictwa armii japońskiej dokonała nalotu na lotnisko Hendersona z 23 samolotami „Oscar” i sześcioma „Lilly”, ale nie wyrządziła żadnych szkód, a jedynie straciła jeden myśliwiec^{[108][109][110]}.

Wierząc, że Japończycy mogą wycofywać się na południowe wybrzeże Guadalcanalu, rankiem 1 lutego Patch desantował wzmocniony batalion wojsk lądowych i piechoty morskiej, liczący około 1500 ludzi pod dowództwem płk. Alexandra George’a w Verahue na południowym wybrzeżu Guadalcanalu. Wojska amerykańskie zostały dostarczone na miejsce lądowania przez flotyllę składającą się z sześciu okrętów desantowych i jednego niszczyciela transportowego (USS „Stringham”), eskortowaną przez cztery inne niszczyciele (te same, które miały dołączyć do Task Force 18 trzy dni wcześniej). Japoński samolot rozpoznawczy zauważył eskadrę. Uznając, że siły te stanowią zagrożenie dla zaplanowanej na tę noc ewakuacji, japońskie siły powietrzne przeprowadziły nalot 13 bombowców nurkujących Aichi D3A2 „Val”, eskortowanych przez 40 myśliwców Zero z Buin i Bougainville’a, zaatakował okręty^{[111][112][113][114][115]}.

Myląc japońskie samoloty szturmowe z własnymi, amerykańskie niszczyciele wstrzymały ogień do czasu rozpoczęcia ataku przez „Val”. Począwszy od godziny 14:53, niszczyciel USS „De Haven” został szybko trafiony trzema bombami i zatonął niemal natychmiast 1,7 mili morskiej (3,2 km) na południe od wyspy Savo, tracąc 167 członków załogi, w tym kapitana. Niszczyciel USS „Nicholas” został uszkodzony w wyniku kilku bliskich wybuchów bomb. Pięć „Val” i trzy Zero zostało utraconych w wyniku ostrzału przeciwlotniczego i ognia myśliwców CAF. Amerykanie stracili w tym starciu trzy Wildcaty^{[116][117][118][119]}.

Hashimoto opuścił Shortlands o godzinie 11:30 1 lutego z 20 niszczycielami na pierwszą ewakuację. Jedenaście niszczycieli zostało wyznaczonych jako jednostki transportowe, osłaniane przez pozostałe dziewięć. Niszczyciele zostały zaatakowane późnym popołudniem w pobliżu Vangunu przez 92 samoloty CAF w dwóch falach. „Makinami”, okręt flagowy Hashimoto, został poważnie uszkodzony w wyniku bliskiego zderzenia. Cztery samoloty CAF zostały zestrzelone. Hashimoto przeniósł się na „Shirayuki”(inne języki) i odłączył „Fumizuki”, aby odholować „Makinami” z powrotem do bazy^{[45][57][117][120][121]}.

Jedenaście amerykańskich kutrów torpedowych oczekiwało na niszczyciele Hashimoto między Guadalcanalem a wyspą Savo. Począwszy od godziny 22:45, okręty wojenne Hashimoto i kutry torpedowe toczyły serię starć przez kolejne trzy godziny. Japońskie niszczyciele, z pomocą wodnosamolotów z Sił Obszaru „R”, zatopiły trzy kutry torpedowe^{[122][123][124][125]}.

W międzyczasie niszczyciele transportowe przybyły z dwóch punktów ewakuacyjnych na Przylądku Esperance i w Kamimbo odpowiednio o godzinie 22:40 i 24:00. Japońscy marynarze przetransportowali oczekujących żołnierzy na niszczyciele łodziami i barkami desantowymi. Wadm. Tomiji Koyanagi, zastępca dowódcy Jednostki Wzmocnieniowej, opisał ewakuowanych: „Mieli na sobie jedynie resztki ubrań, tak zabrudzone, że ich stan fizyczny był skrajny. Prawdopodobnie byli szczęśliwi, ale nie okazywali żadnych emocji. Ich narządy trawienne były tak całkowicie zniszczone, że nie mogliśmy dać im dobrego jedzenia, tylko owsiankę”^[122]. Inny oficer dodał: „Ich pośladki były tak wychudzone, że ich odbyty były całkowicie odsłonięte, a na niszczycielach, które ich zabrały, cierpieli na ciągłą i niekontrolowaną biegunkę”^[126][127].

Po zaokrętowaniu 4935 żołnierzy, głównie z 38 Dywizji, niszczyciele transportowe zakończyły załadunek o 1:58 i przygotowały się do odpłynięcia w podróż powrotną na Shortlands. W tym czasie „Makigumo”, jednym z niszczycieli osłonowych, targnęła nagle potężna eksplozja, spowodowana torpedą z kutra torpedowego lub miną morską. Poinformowany o unieruchomieniu „Makigumo”, Hashimoto nakazał jego opuszczenie i zatopienie w miejscu 09°15′00″S 159°47′00″E/-9,250000 159,783333. W drodze powrotnej Jednostka Wsparcia została zaatakowana przez samoloty CAF o godzinie 8:00, ale nie odniosła żadnych uszkodzeń i dotarła na Shortlands bez dalszych incydentów o godzinie 12:00 2 lutego^{[57][78][119][123][126][128]}.

4 lutego Patch wydał rozkaz 161 Pułkowi Piechoty, aby zastąpił 147 Pułk na froncie i wznowił natarcie na zachód. Batalion Yano wycofał się na nowe pozycje nad rzeką Segilau, wobec czego zostały wysłane wojska, aby zablokować postępy sił George’a wzdłuż południowego wybrzeża. Tymczasem grupy operacyjne lotniskowców i pancerników Halseya pozostawały tuż poza zasięgiem japońskich nalotów, około 260 mil morskich (480 km) na południe od Guadalcanalu^{[129][130][131]}.

Kondō wysłał dwa niszczyciele ze swoich sił, „Asagumo” i „„Samidare”, na Shortland, aby zastąpić dwa niszczyciele utracone w pierwszym kursie ewakuacyjnym. Hashimoto poprowadził drugą misję ewakuacyjną z 20 niszczycielami na południe w kierunku Guadalcanalu o godzinie 11:30 4 lutego. Cactus Air Force zaatakowały siły Hashimoto w dwóch falach, począwszy od godziny 15:50, łącznie 74 samolotami. Bliskie wybuchy bomb poważnie uszkodziły „Maikaze”, a Hashimoto odłączył „Nagatsuki”, aby odholować go z powrotem na Shortland. CAF straciły w ataku 11 samolotów, a Japończycy jednego Zero^{[57][128][132][133][134]}.

Amerykańskie kutry torpedowe nie wyruszyły tej nocy w celu ataku na siły Hashimoto, a załadunek przebiegł bez zakłóceń. Jednostwa Wzmocnieniowa zaokrętowała Hyakutakego, jego sztab i 3921 ludzi, głównie z 2 Dywizji, po czym dotarły na Wyspę Bougainville’a bez przeszkód do godziny 12:50 5 lutego. Misja samolotów CAF, przeprowadzona tego ranka, nie zlokalizowała sił Hashimoto^{[78][135][136]}.

Wciąż wierząc, że japońskie operacje z 1 i 4 lutego były misjami wzmacniającymi, a nie ewakuacyjnymi, siły amerykańskie na Guadalcanalu posuwały się powoli i ostrożnie, zdobywając zaledwie ok. 820 metrów dziennie. Siły George’a zatrzymały się 6 lutego po dotarciu do Titi na południowym wybrzeżu. Na północnym wybrzeżu 161 Pułk rozpoczął ostatecznie atak na zachód o godzinie 10:00 6 lutego i tego samego dnia dotarł do rzeki Umasani. W tym samym czasie Japończycy wycofywali pozostałe 2000 żołnierzy do Kamimbo^{[137][138][139]}.

7 lutego 161 Pułk przeprawił się przez Umasani i dotarł do Bunina, ok. 8 mil morskich (14 km) od Przylądka Esperance. Siły George’a, dowodzone teraz przez George’a F. Ferry’ego, posuwały się z Titi do Marovovo i okopały się na noc ok. 1800 metrów na północ od wioski^{[140][141][142]}.

Świadome obecności lotniskowców Halseya i innych wielkich okrętów wojennych w pobliżu Guadalcanalu, Japończycy rozważali odwołanie trzeciej misji ewakuacyjnej, ale zdecydowali się ją kontynuować zgodnie z planem. Siły Kondō zbliżyły się na odległość 480 mil morskich (890 km) od Guadalcanalu od północy, aby być gotowymi na wypadek interwencji okrętów Halseya. Hashimoto opuścił Shortlands z 18 niszczycielami w południe 7 lutego, tym razem obierając kurs na południe od Wysp Salomona, a nie w dół „The Slot”. Grupa uderzeniowa CAF złożona z 36 samolotów zaatakowała siły Hashimoto o 17:55, poważnie uszkadzając „Isokaze” bliskim trafieniem bomby. „Isokaze” wycofał się eskortowany przez „Kawakaze”. Alianci i Japończycy stracili po jednym samolocie w tym ataku^{[57][128][136][143][144]}.

Po dotarciu do Kamimbo, siły Hashimoto załadowały 1972 żołnierzy do godziny 0:03 8 lutego, bez przeszkód ze strony Marynarki Wojennej USA. Przez kolejne 90 minut załoga niszczyciela wiosłowała łodziami wzdłuż brzegu, wielokrotnie nawołując, aby upewnić się, że nikt nie został w tyle. O 1:32 Jednostka Wzmocnieniowa opuściła Guadalcanal i bez przeszkód dotarła na Wyspę Bougainville’a o 10:00, kończąc operację^{[128][136][145][146][147]}.

O świcie 8 lutego siły armii amerykańskiej na obu wybrzeżach wznowiły natarcie, napotykając jedynie kilku chorych i umierających japońskich żołnierzy. Patch zdał sobie sprawę, że kursy „Tokyo Express” w ciągu ostatniego tygodnia miały charakter ewakuacyjny, a nie wzmacniający. O 16:50 9 lutego oba zgrupowania amerykańskie spotkały się na zachodnim wybrzeżu, w wiosce Tenaro. Patch wysłał do Halseya wiadomość o treści: „Całkowita i pełna klęska sił japońskich na Guadalcanalu nastąpiła dziś o 16:25 [...] Tokyo Express nie ma już stacji końcowej na Guadalcanalu”^{[142][148][149][150]}.

Japończykom udało się ewakuować z Guadalcanalu łącznie 10 652 ludzi, czyli niemal wszystkich pozostałych z 36 000 żołnierzy wysłanych na wyspę podczas kampanii. Sześciuset ewakuowanych zmarło z powodu odniesionych obrażeń lub chorób, zanim otrzymali odpowiednią opiekę medyczną. Trzy tysiące kolejnych wymagało długiej hospitalizacji lub rekonwalescencji. Po otrzymaniu informacji o zakończeniu operacji Yamamoto pochwalił wszystkie zaangażowane jednostki i nakazał Kondō powrót do Truk wraz z okrętami wojennymi. 2. i 38 Dywizja zostały przetransportowane do Rabaulu i częściowo odtworzone uzupełnieniami. 2 Dywizja została przeniesiona na Filipiny w marcu 1943 roku, a 38 Dywizja została przydzielona do obrony Rabaulu i Nowej Irlandii. 8 Armia Obszarowa i Flota Obszaru Południowo-Wschodniego przeorientowały swoje siły, aby bronić centralnej części Wysp Salomona na Kolombangarze i Nowej Georgii, i przygotowały się do wysłania posiłków, głównie z 51 Dywizji Piechoty, pierwotnie przeznaczonej dla Guadalcanalu, na Nową Gwineę. 17 Armia została odbudowana wokół 6 Dywizji Piechoty i stacjonowała na Wyspie Bougainville’a. Na Guadalcanalu pozostało kilku japońskich maruderów, z których wielu zostało zabitych lub schwytanych przez alianckie patrole. Ostatni znany japoński oddział na Guadalcanalu poddał się przeszło dwa lata po zakończeniu wojny, w październiku 1947 roku^{[148][151][152][153][154][155][156]}.

Z perspektywy czasu historycy krytykują Amerykanów, zwłaszcza Patcha i Halseya, za to, że nie wykorzystali swojej przewagi lądowej, powietrznej i morskiej, aby zapobiec udanej ewakuacji większości ocalałych sił japońskich z Guadalcanalu. Adm. Chester Nimitz, dowódca sił alianckich na Pacyfiku, powiedział o sukcesie operacji Ke: „Do ostatniej chwili wydawało się, że Japończycy podejmują próbę przeprowadzenia znacznego wzmocnienia [swoich sił]. Tylko umiejętność ukrywania swoich planów i śmiała szybkość w ich realizacji pozwoliły Japończykom wycofać resztki garnizonu z Guadalcanalu. Dopiero po ewakuacji wszystkich zorganizowanych sił 8 lutego zdaliśmy sobie sprawę z celu ich działań powietrznych i morskich”^{[112][146][157]}.

Niemniej jednak udana kampania odbicia Guadalcanalu z rąk Japończyków była ważnym strategicznym zwycięstwem dla Stanów Zjednoczonych i ich sojuszników. Bazując na sukcesie na Guadalcanalu i w innych miejscach, alianci kontynuowali wojnę na Pacyfiku, która ostatecznie zakończyła się kapitulacją Japonii i zakończeniem II wojny światowej 2 września 1945 roku^{[39][157][158]}.

• David Brown: Warship Losses of World War Two. Naval Institute Press, 1990. ISBN 1-55750-914-X. (ang.).
• Russell Sydnor Crenshaw: South Pacific Destroyer: The Battle for the Solomons from Savo Island to Vella Gulf. Naval Institute Press, 1998. ISBN 1-55750-136-X. (ang.).
• Andrieu D’Albas: Death of a Navy: Japanese Naval Action in World War II. Devin-Adair Pub, 1965. ISBN 0-8159-5302-X. (ang.).
• Paul S. Dull: A Battle History of the Imperial Japanese Navy, 1941-1945. Naval Institute Press, 1978. ISBN 0-87021-097-1. (ang.).
• Eric Feldt: The Coast Watchers. Penguin Books, 1991. ISBN 978-0-14-014926-5. (ang.).
• Richard B. Frank: Guadalcanal: The Definitive Account of the Land Battle. New York: 1990. ISBN 0-394-58875-4. (ang.).
• Oscar E. Gilbert: Marine Tank Battles in the Pacific. Da Capo, 2001. ISBN 978-1-58097-050-1. (ang.).
• Samuel B. Griffith: The Battle for Guadalcanal. Champaign: University of Illinois Press, 1963. ISBN 0-252-06891-2. (ang.).
• Saburo Hayashi: Kogun: The Japanese Army in the Pacific War. Marine Corps Association, 1959. (ang.).
• Frank O. Hough, Verle E. Ludwig, Henry I. Jr. Shaw: Pearl Harbor to Guadalcanal. History of U.S. Marine Corps Operations in World War II, 1958. (ang.).
• Stanley Coleman Jersey: Hell's Islands: The Untold Story of Guadalcanal. College Station: Texas A&M University Press, 2008. ISBN 978-1-58544-616-2. (ang.).
• John Jr. Miller: Guadalcanal: The First Offensive. Washington, DC: United States Army Center of Military History, 1949, seria: United States Army in World War II. CMH Pub 5-3. (ang.).
• Thomas G. Miller: Cactus Air Force. Admiral Nimitz Foundation, 1969. ISBN 978-0-934841-17-7. (ang.).
• Samuel Eliot Morison: The Struggle for Guadalcanal, August 1942 – February 1943, vol. 5 of History of United States Naval Operations in World War II. Boston: Little, Brown and Company, 1958. ISBN 0-316-58305-7. (ang.).
• Gordon L. Rottman: Japanese Army in World War II: The South Pacific and New Guinea, 1942–43. Dr. Duncan Anderson (red.). Oxford and New York: Osprey, 2005. ISBN 1-84176-870-7. (ang.).
• Henry I. Shaw: First Offensive: The Marine Campaign For Guadalcanal. Marines in World War II Commemorative Series, 1992. (ang.).
• Michael T. Smith: Bloody Ridge: The Battle That Saved Guadalcanal. New York: Pocket, 2000. ISBN 0-7434-6321-8. (ang.).
• Osamu Tagaya: Mitsubishi Type 1 "Rikko" 'Betty' Units of World War 2. New York: Osprey, 2001. ISBN 978-1-84176-082-7. (ang.).
• John Toland: The Rising Sun: The Decline and Fall of the Japanese Empire, 1936-1945. New York: The Modern Library, 2003. ISBN 0-8129-6858-1. (ang.).
• John L. Zimmerman: The Guadalcanal Campaign. Marines in World War II Historical Monograph, 1949. (ang.).