Nowela

Nowela (wł. novella – nowość) – krótki utwór literacki, pisany prozą, charakteryzujący się jednowątkową fabułą wyraźnie zarysowaną i skondensowaną akcją główną, mocno udramatyzowaną, która zmierza do punktu kulminacyjnego (puenty). Jest to jedna z odmian epiki.

Nowela wyodrębniła się z opowiadania o konstrukcji dramatycznej; jej początków upatruje się w literaturze grecko-rzymskiej (tzw. nowela antyczna;^[1] m.in. dzieła Herodota czy Milesiaka(inne języki) Arystydy z Miletu(inne języki)), a także w baśniach bliskowschodnich (Baśnie tysiąca i jednej nocy)^[2][3]. W literaturze średniowiecznej prekursorem dzisiejszych nowel były m.in. opowieści rycerskie i hagiograficzne (m.in. anekdoty, exempla, fabliaux, facecje)^[2][3], a ogólniej, szeroko pojęte opowiadanie^[4]. Znaczące utwory tutaj to wloskie Il Novellino(inne języki) z XIII wieku i angielskie Opowieści kanterberyjskie Geoffreya Chaucera z XIV wieku^[2]. Klasyczny model noweli nowożytnej ukształtował się we Włoszech w okresie renesansu (Matteo Bandello, Anton Francesco Grazzini, Giambattista Giraldi Cinzio, Giovanni Francesco Straparola(inne języki), Agnolo Giovanni Firenzuola(inne języki), Masuccio Salernitano(inne języki)),^[2][3] a jego najdoskonalszym przedstawicielem był Giovanni Boccaccio – autor Dekameronu^[3]. Wtedy też pojawił się sam termin „nowela”^[4], który etymologicznie związany jest z Kodeksem Justyniana i pojęciem nowelizacji^[2].

Do nieco późniejszej klasyki nowelistyki europejskiej z tego okresu zaliczają się utwory nowelistów hiszpańskich, zwłaszcza Nowele przykładne Miguela de Cervantesa^[2][3]. Gatunek noweli stał się bardzo popularny w Europie w XIX wieku^[3], bardzo duże znaczenie miał tu Amerykanin Edgar Allan Poe^[2]. Popularne były zwłaszcza utwory pisarzy niemieckich (m.in. Achim von Arnim, Ludwig Tieck, Joseph von Eichendorff, Clemens Brentano, E.T.A. Hoffmann), francuskich (Prosper Mérimée, Stendhal, Alphonse Daudet, Guy de Maupassant) i rosyjskich (Aleksandr Puszkin, Nikołaj Gogol, Nikołaj Leskow, Iwan Turgieniew, Lew Tołstoj, Anton Czechow)^[3].

W XX wieku popularne stały się utwory zacierające gatunkowo granicę między nowelą a opowiadaniem, i wykorzystujące lub nawiązujące do elementów gatunków takich jak esej i reportaż, a także film^[3]. Według Janusza Sławińskiego, „w prozie XX-wiecznej luźne [opowiadanie] wyparło niemal całkowicie poddaną tradycyjnym rygorom konstrukcyjnym nowelę”^[5].

Według Teresy Cieślikowskiej w Polsce termin nowela w XIX wieku zastąpił do tego czasu używany niekiedy rodzimy termin nowina^[2], aczkolwiek według Teresy Michałowskiej historycznym polskim odpowiednikiem terminu nowela była historia^[6].

Nowele pojawiły się w Polsce wraz z tłumaczeniami z języków obcych (m.in. włoskich), które inspirowały polskich pisarzy; pierwszą polską nowelą była prawdopodobnie anonimowa "Historyja znamienita o Gryzelli" (c. 1550 w krakowskiej oficynie Heleny Unglerowej), inspirowaną opowieścią o Gryzeldzie(inne języki) (a specyficznie, jej wersją z Dekameronu Boccaccia); uważana za pierwszą drukowaną nowelę w języku polskim, i pozycję, która dała początek t.zw. noweli staropolskiej^[6][7]. Utwory zaliczane do nowel staropolskich tworzyli m.in. Łukasz Górnicki (fragmenty Dworzanina polskiego), Jan Kochanowski ("Wzór pań mężnych"), Marcin Kromer ("Historyja prawdziwa..."), Bartłomiej Paprocki ("Historia barzo piekna i zalosna o Ekwanusie Krolu Skockim") i Bieniasz Budny ("Historyja krotofilna o kupcu...")^[6].

Pozytywizm był okresem największego rozwoju nowelistyki polskiej^[8]. Do znaczących polskich klasyków nowel i ich dzieł zalicza się m.in.:

• Marię Konopnicką: Dym^[9], Nasza szkapa^[9], Miłosierdzie gminy, Mendel Gdański
• Bolesława Prusa: Kamizelka^[9], Katarynka^[9], Z legend dawnego Egiptu, Antek
• Henryka Sienkiewicza: Latarnik^[9], Janko Muzykant, Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela^[9], Szkice węglem, Sachem, Jamioł, Za chlebem, Na marne
• Stefana Żeromskiego: Doktor Piotr^[9], Siłaczka^[9]

Nowele są utworami krótkimi^[2][10][3], zwykle pisanymi prozą^[2][3]. Zalicza się je do odmian epiki^[2][10].

Fabuła noweli jest zwięzła, zwarta i jednowątkowa^[2][3][10], oparta na rozwoju akcji w stosunkowo wąskim przedziale czasowym:^[2] pozbawiona epizodów, wątków pobocznych, komentarzy, dygresji, postaci dalszoplanowych, rozbudowanych opisów, oraz szczegółowej charakterystyki postaci^[a][2][3]. Akcja główna w noweli jest wyraźnie zarysowana, skondensowana (zawiera „wysoki stopień zagęszczenia doniosłych dla bohatera zdarzeń”^[3]), mocno udramatyzowana, i poprzez punkty zwrotne zmierza do punktu kulminacyjnego i puenty^{[2][3][10][11]}. Nowele często zawierają motywy dynamiczne^[10]. Pozycja narratora jest zwykle wyraźnie zaznaczona^[10], lub przynajmniej zasygnalizowana pośrednio^[2].

Popularne motywy i techniki w noweli to m.in. paralelizm wątków, odwrócenie (inwersja) sytuacji wyjściowej lub innych elementów, np. motywów, kontrast i powtórzenie motywów^[2][3]. Jej treść często dotyczy pewnego zdarzenia, opartego na wyrazistym motywie, z pozoru nieistotnym (np. kamizelka, sokół), ale często nabierającym znaczeń symbolicznych i powiązanych z puentą utworu. Niemiecki pisarz Paul Heyse określił ów motyw mianem „sokoła”. Stworzył on teorię sokoła, opartą na analizie noweli Giovanniego Boccaccia pt. „Sokół” (patrz Dekameron)^[12][3].

Nowele mogą być łączone w cykl nowelistyczny^[3].

Stanisław Sierotwiński wyróżnił (w swoim Słowniku terminów literackich) następujące trzy rodzaje noweli, zwracając uwagę, że zwykle „odmiany tematyczne i kompozycyjne nowel [są] podobne [do] powieści i podobnie nazwane”^[10]:

• nowela charakteru – psychologiczna, koncentrująca się na przedstawieniu osobowości bohatera. Przykład: Dobra Pani Orzeszkowej^[10];
• nowela filmowa – utwór, który posługuje się technikami sztuki filmowej, dającą charakterystyczną dla tego medium dynamikę i plastyczność. Nowele filmowe nie są scenariuszami, ale mogą być sytuowane na pograniczu literackiej narracji i scenariusza^[3][10][6];
• nowela w odcinkach – nowele publikowane w dziennikach i czasopismach^[10].

Janusz Sławiński w Słowniku terminów literackich wyróżnił, poza nowelą tradycyjną, m.in. nowele fantastyczne, grozy, sensacyjne, psychologiczne i filmowe^[3]. Opisał także pojęcie szkicu nowelistycznego, jako utworu nie całkiem formalnie zbliżonego do wymogów noweli^[13].

Teresa Cieślikowska z kolei wyróżniła postępujące po sobie chronologicznie: nowelę klasyczną (ukształtowaną we Włoszech w okresie renesansu); nowelę romantyczną (popularną zwłaszcza w Niemczech), nowelę realistyczną (okresu pozytywizmu i realizmu, popularną w Polsce, Francji i Rosji)^[2]. Alicja Szastyńska-Siemion przed tą typologią wymienia termin noweli antycznej^[1].

Wśród utworów epickich, nowela ma bardzo wysoki stopień ograniczeń konstrukcyjnych^[3], zarówno powieści^[3], jak i opowiadania^[14][15] są bardziej elastycznie formalnie (patrz też: opowiadanie a nowela)^[3].

Nowela jest krótsza od powieści i opowieści^[14][16]. Nowele nazywa się niekiedy nieformalnie „krótkimi powieściami”, „mikropowieściami” lub „minipowieściami”^[17].

Nowele są niekiedy uważane za dłuższe od opowiadania^[17], ale także opisywane jako mające podobną długość^[5]. Różnice między opowiadaniem a nowelą mniej dotyczą długości a bardziej, sposób konstrukcji^[18].

Konstrukcja fabularna noweli jest podobna do dramatu^[2][10].

Zobacz w Wikiźródłach kategorię nowele

Zobacz multimedia związane z tematem: Nowela

• opowiadanie
• powieść

• Bernacki M., Pawlus M., Słownik gatunków literackich, Bielsko-Biała 2006.
• Literatura polska – sztuka, muzyka, teatr, nauka. Pozytywizm, pod red. M. Szulca, Kraków 2006.
• Słownik terminów literackich, pod red. L. Durskiej i A. Nawrot, Kraków 2004.