Neit

Neit (Neith, Net) – w mitologii egipskiej bogini matka, pierwotnie dolnoegipskie lokalne bóstwo miasta Sais^[1].

Jej imię oznaczało Straszliwa lub Groźna^[2][3]; w Delcie była pradawnym bóstwem miejscowym (być może pochodzenia libijskiego, na co wskazywałyby jej główne atrybuty)^[2][4][5]. Powstanie jej kultu wywodzone jest od fetysza złożonego z dwóch skrzyżowanych strzał i tarczy^[2][6], który następnie przyjął postać wojowniczej bogini i opiekunki domostwa, wyobrażanej jako kobieta z łukiem i strzałami^[1][7]. Nie są znane jej wyobrażenia zoomorficzne; bywała jedynie przedstawiana z karmionymi piersią dwoma krokodylami, symbolizującymi Szu i Tefnut (albo Re i Ozyrysa)^[8].

W okresie predynastycznym była wraz z Uto boginią Delty^[a], po zjednoczeniu kult „wojowniczej dziewicy” upowszechnił się również w Górnym Egipcie^[5][6]. W okresie archaicznym stała się bóstwem opiekuńczym królowych^[2][b], następnie i samych faraonów, którym jako bogini królewska symbolicznie nakładała koronę^[c]. W epoce Starego Państwa miała ośrodki kultu w całym Egipcie (m.in. w Esna, Abydos, Memfis)^[2].

W sztuce przedstawiana była jako dzierżąca łuk i strzały kobieta w czerwonej koronie Dolnego Egiptu^[2][5]. Ukazywano ją także z symbolem dwóch złączonych łuków noszonym na głowie, co uzasadniało jej przydomek „Pani Łuków”^[9]. Największe znaczenie i szczególną popularność osiągnęła w czasach rządów XXVI dynastii (tzw. saickiej)^[2], kiedy na kilkadziesiąt lat zyskała rangę bogini państwowej^[10][5][d]. Przez Greków i w okresie hellenistycznym utożsamiana była z Ateną^[11] ze względu na wojenne atrybuty i związek z rzemiosłami^[5][12][2].

Dedykowanym jej świętem była opisywana przez Herodota „noc świateł” w Sais, gdy jego mieszkańcy palili lampy oliwne pod gołym niebem, a w całym Egipcie iluminowali swe domy ci, którzy nie mogli udać się z pielgrzymką do tamtejszego sanktuarium^[13]. Ono samo wraz z biblioteką, których zewnętrzne mury oglądał Champollion, a w starożytności zwiedzane przez Herodota i Platona, uległy całkowitemu zniszczeniu^[8]. Święto przybycia bogini do Sais obchodzono nawet w górnoegipskiej Tebaidzie, gdzie w Esna przypadało ono 13 dnia miesiąca Epifi (w końcu maja)^[14].

W mitologii Egipcjan uważano ją za matkę boga-krokodyla Sobka^[15] oraz bogini Tefnut; miała też stworzyć kosmicznego węża Apepa^[1]. Z czasem zaczęto ją określać jako pozbawioną płci praboginię^[16] – matkę wszystkich bogów (zwłaszcza Re)^[3][11] i nadawano jej postać niebiańskiej krowy Mehetueret, której swe powstanie zawdzięczało niebo jeszcze przed początkami wszelkiego życia^[1]. Teologiczne dedukcje dopatrywały się w niej połączenia sił męskich i żeńskich^[8]. Wraz z Chnumem, z którym w Esna należała do miejscowej triady bogów^[5], miała kształtować istoty ludzkie na kole garncarskim^[12]. W mitach cyklu ozyriackiego występuje już w Tekstach Piramid, zawsze jako wierna stronniczka Ozyrysa i Horusa^[12].

Neit w hieroglifach

Według mitów miała ludzi nauczyć sztuki tkackiej^[5]. Stała się także opiekunką zmarłych, przedstawiana np. w scenach obdarzania ich jadłem i piciem po przybyciu w zaświaty^[1]. Chroniła ich tam przed demonami, a ich ciała przed zniszczeniem jako wynalazczyni bandaży dla mumii^[3]. Z Izydą, Neftydą i Selkit pełniła też rolę strażniczki wnętrzności zmarłych^[5], co wywodzono z zapisanej w Tekstach Piramid tradycji czuwania przez nie nad zwłokami Ozyrysa^[16]. W dawnych epokach z jej funkcją ochronną łączono zwyczaj umieszczania broni wokół trumny^[7].

• Guy Rachet: Słownik cywilizacji egipskiej. Katowice: Wydawnictwo „Książnica”, 2001. ISBN 83-7132-592-4.
• Bogowie, demony, herosi. Leksykon. Kraków: Instytut Wydawniczy „Znak”, 1996. ISBN 83-7006-597-X.
• Jadwiga Lipińska, Marek Marciniak: Mitologia starożytnego Egiptu. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1986.
• Mitologia Egiptu i starożytnego Wschodu. Minikompendium. Warszawa: Wydawnictwo RTW, 2004. ISBN 83-89200-33-3.
• Jaroslav Černý: Religia starożytnych Egipcjan. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1974.
• Manfred Lurker: Bogowie i symbole starożytnych Egipcjan. Warszawa: Czytelnik, 1995. ISBN 83-07-02470-6.
• François Daumas: Od Narmera do Kleopatry. Cywilizacja starożytnego Egiptu. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973.
• Étienne Drioton: Egipt faraonów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970.
• Hilary Wilson: Lud faraonów. Od wieśniaka do dworzanina. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1999.