Liburna
Liburna (łac. navis Liburnae, liburnica, stgr. λιβυρνίς lub λιβυρνόν) – typ lekkiego okrętu rzymskiego z dwoma rzędami wioseł (birema), o wydłużonym, wąskim kadłubie i niewielkiej wyporności. Jego pierwowzór stanowiły szybkie i zwrotne okręty Liburnów, iliryjskiego plemienia z wybrzeża dalmatyńskiego, trudniącego się piractwem. Wprowadzone do floty rzymskiej w I wieku p.n.e., okręty te po raz pierwszy zostały licznie użyte pod wodzą Marka Agryppy w bitwie pod Akcjum. Liburny nie miały pełnego pokładu, a jedynie wąski pomost łączący kryty dziób z krytą rufą. Charakterystyczna była niewielka kabina rufowa przeznaczona dla sternika (gubernator) i oficerów. Zależnie od wielkości jednostki, załoga składała się z 50-80 wioślarzy (remiges'') i 30-50 żołnierzy (classiarii). Wczesne liburny miały 10-14 par wioseł w jednym rzędzie, ławy wioślarskie były odsłonięte, a napęd pomocniczy stanowił żagiel rejowy na grotmaszcie i drugi, na dziobowym artemonie. Według Pliniusza okręty miały ostry dziób stawiający falom możliwie najmniejszy opór, zakończony taranującą ostrogą. Za czasów Oktawiana Augusta nawet okazałe liburny były uważane za jednostki niewielkie i szybkie w porównaniu z niezwrotnymi okrętami Antoniusza walczącymi pod Akcjum. Ze względu na niewielkie wymiary i dużą manewrowość stosowano je głównie jako jednostki zwiadowcze, choć źródła informują też o ich udziale w poważnych starciach. Jedna z inskrypcji (CIL X, s. 1128) świadczy, że typ ten początkowo zaliczano do okrętów najniższej klasy we flocie rzymskiej. W czasach cesarstwa stanowiły już jednak główną kategorię jednostek pływających. Były używane w całym imperium rzymskim, nie tylko na morzu (jak classis Britannica w Gesoriacum), ale też we flotyllach rzecznych, np. na Nilu, Renie (classis Germanica) czy Dunaju i jego dopływach (classis Pannonica). Do tej ostatniej należą najpewniej jednostki ukazane na jednej z płaskorzeźb Kolumny Trajana. Były też zasadniczym typem w morskiej eskadrze aleksandryjskiej, z okrętami o nazwach takich jak Neptunius, Mercurius, Sol, Lupa, Draco, Fides. Według źródeł historycznych o niejednolitej terminologii, liburnami nazywano później każdy rzymski okręt, od prostych birem do wielkich galer sześciorzędowych, i w praktyce ich nazwa stała się synonimem okrętu wojennego. W pewnym okresie terminu tego używano również jako synonimu galery.
Aby zapobiec konfliktom edycji, prosimy nie edytować strony do czasu usunięcia tej wiadomości. Nazwa użytkownika, który dodał tę wiadomość, jest wyświetlona na stronie historii.
Jeżeli ten artykuł nie był edytowany od kilku (nie dotyczy komunikatu o „gruntownej przebudowie”) godzin, należy usunąć szablon.
Liburna (łac. navis Liburnae, liburnica, stgr. λιβυρνίς lub λιβυρνόν) – typ lekkiego okrętu rzymskiego z dwoma rzędami wioseł (birema), o wydłużonym, wąskim kadłubie i niewielkiej wyporności.
Jego pierwowzór stanowiły szybkie i zwrotne okręty Liburnów, iliryjskiego plemienia z wybrzeża dalmatyńskiego, trudniącego się piractwem[1][2][3]. Wprowadzone do floty rzymskiej w I wieku p.n.e., okręty te po raz pierwszy zostały licznie użyte pod wodzą Marka Agryppy w bitwie pod Akcjum[4].
Liburny nie miały pełnego pokładu, a jedynie wąski pomost łączący kryty dziób z krytą rufą. Charakterystyczna była niewielka kabina rufowa przeznaczona dla sternika (gubernator) i oficerów. Zależnie od wielkości jednostki, załoga składała się z 50-80 wioślarzy (remiges'') i 30-50 żołnierzy (classiarii). Wczesne liburny miały 10-14 par wioseł w jednym rzędzie, ławy wioślarskie były odsłonięte, a napęd pomocniczy stanowił żagiel rejowy na grotmaszcie i drugi, na dziobowym artemonie. Według Pliniusza okręty miały ostry dziób stawiający falom możliwie najmniejszy opór, zakończony taranującą ostrogą[5]. Za czasów Oktawiana Augusta nawet okazałe liburny były uważane za jednostki niewielkie i szybkie w porównaniu z niezwrotnymi okrętami Antoniusza walczącymi pod Akcjum[a].
Ze względu na niewielkie wymiary i dużą manewrowość stosowano je głównie jako jednostki zwiadowcze, choć źródła informują też o ich udziale w poważnych starciach. Jedna z inskrypcji (CIL X, s. 1128) świadczy, że typ ten początkowo zaliczano do okrętów najniższej klasy we flocie rzymskiej[2]. W czasach cesarstwa stanowiły już jednak główną kategorię jednostek pływających[6]. Były używane w całym imperium rzymskim, nie tylko na morzu (jak classis Britannica w Gesoriacum), ale też we flotyllach rzecznych, np. na Nilu, Renie (classis Germanica) czy Dunaju i jego dopływach (classis Pannonica). Do tej ostatniej należą najpewniej jednostki ukazane na jednej z płaskorzeźb Kolumny Trajana[7]. Były też zasadniczym typem w morskiej eskadrze aleksandryjskiej, z okrętami o nazwach takich jak Neptunius, Mercurius, Sol, Lupa, Draco, Fides[8].
Według źródeł historycznych o niejednolitej terminologii, liburnami nazywano później każdy rzymski okręt, od prostych birem do wielkich galer sześciorzędowych[b], i w praktyce ich nazwa stała się synonimem okrętu wojennego[2]. W pewnym okresie terminu tego używano również jako synonimu galery[7].
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Po tym zwycięstwie, w uznaniu ich przewagi nad wrogimi okrętami, Oktawian polecił utworzenie dwóch flot stacjonujących w Rawennie i w Misenum, z przydzieleniem każdej z nich kilkutysięcznego oddziału morskiej piechoty (Edward Gibbon: Zmierzch Cesarstwa Rzymskiego. T. 1. Warszawa: PIW, 2022, s. 28)
- ↑ Swetoniusz w swym dziele wspomina nawet o zbudowanych na rozkaz Kaliguli „dziesięciorzędowcach liburnijskich” wyposażonych w termy, portyki i jadalnie z otoczeniem ogrodowym (Żywoty cezarów, Kaligula 37, 2).
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Lionel Casson: Starożytni żeglarze basenu Morza Środziemnego. Warszawa: Iskry, 1965, s. 219, 234.
- ↑ a b c Der Kleine Pauly. Lexikon der Antike. T. 3. München: Deutscher Taschenbuchverlag, 1979, kol. 627.
- ↑ Oxford – Wielka Historia Świata. T. 12: Cywilizacje Europy. Indoeuropejczycy – Celtowie. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2006, s. 168, ISBN 83-7425-367-3.
- ↑ Andrzej Murawski: Akcjum 31 p.n.e. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1986, s. 107-113.
- ↑ Krzysztof Kubiak: Piraci końca republiki. Mare nostrum. Wielkie wojny Rzymian z piratami i Galami, seria: Bitwy i wyprawy morskie nr 8, s. 14. „Rzeczpospolita” 6 marzec 2010.
- ↑ Oktawiusz Jurewicz, Lidia Winniczuk: Starożytni Grecy i Rzymianie w życiu prywatnym i państwowym. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 418.
- ↑ a b Peter Connolly: Grecja i Rzym na wojnie. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2021, s. 339, ISBN 978-83-8178-708-6.
- ↑ Adam Łukaszewicz: Egipt Greków i Rzymian. Warszawa: Książka i Wiedza, 2006, s. 256.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- «Navis» w: William Smith: A Dictionary of Greek and Roman Antiquities. London: John Murray, 1875.
- Rzymska flota wojenna na stronie Imperium Romanum