Indygenat

Zobacz w Wikiźródłach tekst Indygenat w Encyklopedii staropolskiej

Indygenat (z łac. indigenatio^[1]) – uznanie obcego szlachectwa, nadanie zagranicznemu rodowi szlacheckiemu lub mieszczańskiemu obywatelstwa i związanych z nim przywilejów w państwie uznającym^[1][2] . Historyczny odpowiednik naturalizacji.

Nazwa wywodzi się z łacińskiego określenia indigenatio oznaczającego obywatelstwo i pochodzi od terminu indigena – krajowiec, tubylec; krajowy, swojski^[1][2] .

Obywatel innego kraju szlachcic lub mieszczanin mógł ubiegać się o przyznanie polskiego indygenatu na własny wniosek. Przyjmowanie do szlachectwa krajowego musiało następować przez uchwałę oraz być zapisane w konstytucjach sejmowych i ogłoszone drukiem. Obdarzony indygenatem, równie jak świeżo nobilitowany, musiał przed kanclerzem złożyć przysięgę na wierność Rzeczypospolitej oraz królowi polskiemu^[2] .

Początkowo, od 1578 roku, był nadawany przez króla polskiego i zatwierdzany przez sejm, a od 1641 przyznawany i zatwierdzany wyłącznie przez sejm walny podczas głosowania^[1]. Procedura ta powodowała, że bardzo trudno było uzyskać polskie obywatelstwo. Zwykle indygenat przyznawano za zasługi dla kraju. W Rzeczypospolitej były dwa rodzaje obywatelstwa: miejskie oraz szlacheckie i adekwatnie do tego przyznawano również dwa rodzaje indygenatów^[2] .

W całej polskiej historii indygenat dotyczył 413 rodów zagranicznych. Tadeusz Czacki obliczył liczbę wszystkich indygenatów ogłoszonych w zbiorze konstytucji sejmowych Volumina Legum na 355^[2] .

Indygenat po raz pierwszy przyznano bratankom Stefana Batorego: Andrzejowi i Baltazarowi, oraz jego braciom. Od 1641 roku prawo indygenatu posiadał wyłącznie sejm walny (z mocą wsteczną do 1607). Od 1775 roku wymagano od indygenów, podobnie jak od nobilitowanych, nabycia dóbr ziemskich o ściśle określonej wartości, przynależności do Kościoła rzymskokatolickiego, a także przeniesienia stałej siedziby do kraju.

Obdarzeni szlachectwem polskim składali kanclerzowi przysięgę wierności Rzeczypospolitej i królowi, jednak prawo do urzędów dygnitarskich i dóbr królewskich uzyskiwali dopiero w trzecim pokoleniu^[2] .

Indygenat można było utracić przez skazanie na banicję, połączone z utratą czci (infamią). W Prusach Królewskich istniał odrębny indygenat pruski o zasięgu regionalnym, który zastrzegał godności i urzędy lokalne wyłącznie dla miejscowej szlachty.

Przyjęcie obcego szlachcica do szlachty polskiej wraz z herbem zrównywało go z pozostałą szlachtą. I choć część obcej szlachty posiadała tytuły baronów, hrabiów czy przedrostki „von”, „zu”, czy „de” nie miały one w Rzeczypospolitej żadnego znaczenia i nie stanowią polskich tytułów szlacheckich^[3]. Podobnie jak nie są nimi takie przedrostki również za granicą. Podobnie nie ma dla polskiej szlachty żadnego znaczenia nabycie takich tytułów czy to poza granicami kraju, czy to u zaborców (często drogą kupna). Wyjątek stanowiły tytuły przyznane przez papieży (m.in. Augustowi Cieszkowskiemu) i cesarza Francuzów Napoleona – np. tytuł barona dla rodziny Umińskich (którego jednak Konarski (zob. niżej), nie wymienia wśród hrabiów czy baronów napoleońskich), czy dla Jana Leona Kozietulskiego (wygasł z jego śmiercią), oraz tytuły książęce rodów litewskich i rusińskich zatwierdzone przez unię lubelską.

Statut Organiczny Królestwa Polskiego z 1832 roku gwarantował indygenaty Rosjanom, którzy zamieszkają w Królestwie Polskim i nabędą własność nieruchomą, zastrzegając wyłącznie prawo nadawania indygenatu bez żadnych ograniczeń carowi (art. 21 statutu)^[4]

W Niemczech indygenat (w rozszerzonym słowa pojęciu) odgrywał ważną rolę w czasie rozdrobnienia państwowego lat 1815–1871 i dotyczył także nieszlacheckich urzędników państwowych i duchownych. Np. poddany pruski nie mógł piastować urzędu czy być proboszczem w Saksonii bez uprzedniego uzyskania indygenatu. Zniesiono to już w konstytucji Rzeszy (1871), niemniej ślady starego prawodawstwa są do dziś widoczne w konstytucji Republiki Federalnej Niemiec, która wyraźnie podkreśla, że każdy obywatel niemiecki ma prawo podjąć pracę w dowolnej części kraju.

• adopcja herbowa
• heroldia
• indygenat pruski
• naturalizacja
• nobilitacja
• skartabellat

• Eryk Zywert: De Verny indygenat szlachectwa polskiego
• Zygmunt Gloger: Encyklopedia staropolska ilustrowana, hasło „Indygenat”. T. II. Warszawa: Druk P. Laskauera i W.Babickiego, 1901.
• Tadeusz Łepkowski: Słownik historii Polski, hasło „Indygenat”. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1969, s. 115.
• Simon Konarski, Armorial de la noblesse polonaise titrée, Paryż 1957.
• Józef Szymański, Indygenat czy nobilitacja
• Jerzy Michta, Nobilitacja i indygenat w szlacheckiej Rzeczypospolitej