Halmahera
Halmahera (dawniej: Djailolo, Jailolo, Jilolo, Gilolo) – wyspa w Indonezji, największa w archipelagu Moluki. Leży w północnej części Moluków (prowincja Moluki Północne); oblewana przez: Morze Moluckie (od zachodu), Morze Seram (od południa), Morze Halmahera (od południowego wschodu) oraz Ocean Spokojny (od wschodu i północy). Oddzielona cieśniną Morotai od wyspy Morotai, cieśniną Patinti od wyspy Bacan; cieśniną Jailolo od wyspy Gebe; otoczona wieloma mniejszymi wyspami. Halmahera ma nieregularny, rozczłonkowany kształt, na który składają się cztery półwyspy. Powierzchnia (według różnych źródeł) wynosi 17 780 km² lub 18 039,6 km²; długość linii brzegowej 1607,2 km; linia brzegowa bardzo dobrze rozwinięta, z trzema wielkimi zatokami (Kao, Buli i Weda) i wieloma mniejszymi; powierzchnia górzysta (Gunung Gamkunoro lub Gamkonora 1635 m n.p.m.), na wybrzeżach wąskie niziny; klimat równikowy wilgotny, roczna suma opadów 2000–2500 mm; porośnięta lasem równikowym, występują także drzewa iglaste. Populacja wyspy wynosi ok. 180 tys. mieszkańców, jest silnie zróżnicowana etnolingwistycznie. Część grup etnicznych (m.in. Buli, Patani, Maba) to użytkownicy języków austronezyjskich, inne zaś (np. Galela, Tobelo, Sahu, Ternate) posługują się językami spoza tej rodziny. Regionalna lingua franca to malajski Moluków Północnych, w użyciu jest też język indonezyjski. 80% – muzułmanie, 20% – chrześcijanie. W latach 1999–2000 na wyspie miał miejsce krwawy konflikt między muzułmanami a chrześcijanami, który pochłonął tysiące ofiar. Uprawa ryżu, kukurydzy, sagowca, kawowca, palmy kokosowej, kauczukowca; eksploatacja lasów; wydobycie złota, rud niklu i kobaltu; rybołówstwo; turystyka. Główne miasta: Tobelo, Kao, Jailolo, Sofifi (nowo budowane jako stolica prowincji). Od 1683 r. pod wpływem Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, w latach 1810–1814 należała do Brytyjczyków. W czasie II wojny światowej okupowana przez Japończyków, ważna baza japońskiego lotnictwa i floty (w zatoce Kao).
| |
| Kontynent | |
|---|---|
| Państwo | |
| Akwen | |
| Archipelag | |
| Powierzchnia |
17 780 km² |
| Populacja • liczba ludności |
|
Położenie na mapie Indonezji  | |
 0°36′N 127°52′E/0,600000 127,866667
| |
| |
Halmahera (dawniej: Djailolo, Jailolo, Jilolo, Gilolo[1][2]) – wyspa w Indonezji, największa w archipelagu Moluki[2][3].
Leży w północnej części Moluków (prowincja Moluki Północne)[3][4]; oblewana przez: Morze Moluckie (od zachodu), Morze Seram (od południa), Morze Halmahera (od południowego wschodu) oraz Ocean Spokojny (od wschodu i północy). Oddzielona cieśniną Morotai od wyspy Morotai, cieśniną Patinti od wyspy Bacan; cieśniną Jailolo od wyspy Gebe; otoczona wieloma mniejszymi wyspami.
Halmahera ma nieregularny, rozczłonkowany kształt, na który składają się cztery półwyspy[2][3]. Powierzchnia (według różnych źródeł) wynosi 17 780 km²[3][5][6] lub 18 039,6 km²[7]; długość linii brzegowej 1607,2 km; linia brzegowa bardzo dobrze rozwinięta, z trzema wielkimi zatokami (Kao, Buli i Weda) i wieloma mniejszymi; powierzchnia górzysta (Gunung Gamkunoro lub Gamkonora 1635 m n.p.m.), na wybrzeżach wąskie niziny; klimat równikowy wilgotny, roczna suma opadów 2000–2500 mm; porośnięta lasem równikowym, występują także drzewa iglaste.
Populacja wyspy wynosi ok. 180 tys. mieszkańców[5], jest silnie zróżnicowana etnolingwistycznie[8][9]. Część grup etnicznych (m.in. Buli, Patani, Maba) to użytkownicy języków austronezyjskich, inne zaś (np. Galela, Tobelo, Sahu, Ternate) posługują się językami spoza tej rodziny[1][10]. Regionalna lingua franca to malajski Moluków Północnych, w użyciu jest też język indonezyjski[11]. 80% – muzułmanie, 20% – chrześcijanie[5]. W latach 1999–2000 na wyspie miał miejsce krwawy konflikt między muzułmanami a chrześcijanami, który pochłonął tysiące ofiar[5]. Uprawa ryżu, kukurydzy, sagowca, kawowca, palmy kokosowej, kauczukowca; eksploatacja lasów; wydobycie złota, rud niklu i kobaltu; rybołówstwo; turystyka. Główne miasta: Tobelo, Kao, Jailolo[12], Sofifi (nowo budowane jako stolica prowincji).
Od 1683 r. pod wpływem Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, w latach 1810–1814 należała do Brytyjczyków. W czasie II wojny światowej okupowana przez Japończyków, ważna baza japońskiego lotnictwa i floty (w zatoce Kao).
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- ludy północnohalmaherskie
- języki północnohalmaherskie
- języki południowohalmaherskie
- Sułtanat Jailolo
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b E.K.M. Masinambow: Halmahera. W: Frank M. LeBar (red.): Ethnic Groups of Insular Southeast Asia. T. 1: Indonesia, Andaman Islands, and Madagascar. New Haven: Human Relations Area Files Press, 1972, s. 119. ISBN 978-0-87536-403-2. OCLC 650009. (ang.).
- ↑ a b c Bogdan Suchodolski i inni red., Wielka encyklopedia powszechna PWN, t. 4: Frang-Im, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1964, s. 540.
- ↑ a b c d Halmahera, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2024-10-01] (ang.).
- ↑ Halmahera, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2024-10-01].
- ↑ a b c d Halmahera. [w:] Encyclopaedia Beliana [on-line]. Encyklopedický ústav Slovenskej akadémie vied. [dostęp 2023-03-18]. (słow.).
- ↑ Brown 2009 ↓, s. 175.
- ↑ Arthur Lyon Dahl, Island Directory, Nairobi: Oceans and Coastal Areas Programme Activity Centre, United Nations Environment Programme (UNEP), 1991 (UNEP Regional Seas Directories and Bibliographies 35), s. 480, OCLC 758719308 (ang.).
- ↑ Peter Bellwood: The archaeology of Papuan and Austronesian prehistory in the Northern Moluccas, Eastern Indonesia. W: Roger Blench, Matthew Spriggs (red.): Archaeology and Language II: Correlating archaeological and linguistic hypotheses. London–New York: Routledge, 1998, s. 128–140. DOI: 10.4324/9780203202913. ISBN 0-415-11761-5. OCLC 252876928. (ang.).
- ↑ Robert Blust: The Austronesian languages. Wyd. popr. Canberra: Asia-Pacific Linguistics, Research School of Pacific and Asian Studies, The Australian National University, 2013, s. 9, seria: Asia-Pacific Linguistics 008. ISBN 978-1-922185-07-5. OCLC 851066712. (ang.).
- ↑ Brown 2009 ↓, s. 176–177.
- ↑ Paul Michael Taylor, North Moluccan Malay: Notes on a “Substandard” Dialect of Indonesian, [w:] James T. Collins (red.), Studies in Malay Dialects II, Jakarta: Badan Penyelenggara Seri NUSA, Universitas Atma Jaya, 1983 (NUSA Monograph Series 17), s. 14–27 [dostęp 2024-10-02] (ang.).
- ↑ Brown 2009 ↓, s. 176.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Maluku Islands and Papua (North Maluku), [w:] Iem Brown (red.), The Territories of Indonesia, London–New York: Routledge, 2009, s. 175–182, DOI: 10.4324/9780203403013, ISBN 978-1-857-43215-2, ISBN 978-0-203-40301-3, ISBN 978-1-135-35541-8, OCLC 881430426 [dostęp 2024-10-02] (ang.).