Gardeja

Gardeja

wieś
Państwo	Polska
Województwo	pomorskie
Powiat	kwidzyński
Gmina	Gardeja
Sołectwo	Gardeja I
Liczba ludności (2021)	2323[2]
Strefa numeracyjna	55
Kod pocztowy	82-520[3]
Tablice rejestracyjne	GKW
SIMC	0149883
Położenie na mapie gminy Gardeja Gardeja
Położenie na mapie Polski Gardeja
Położenie na mapie województwa pomorskiego Gardeja
Położenie na mapie powiatu kwidzyńskiego Gardeja
53°36′39″N 18°56′47″E/53,610833 18,946389[1]
Multimedia w Wikimedia Commons

Gardeja (niem. Garnsee^[4]) – wieś w Polsce, położona w województwie pomorskim, w powiecie kwidzyńskim, w gminie Gardeja^[5][6]

Wieś leży przy skrzyżowaniu drogi krajowej nr 55 z drogą wojewódzką nr 523.

Siedziba gminy Gardeja. Dawniej miasto; uzyskała lokację miejską w 1334 roku, zdegradowana w 1945 roku^[7]. W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Gardeja. W latach 1975–1998 wieś administracyjnie należała do województwa elbląskiego.

Liczba ludności wsi w 1998 roku wynosiła ok. 1400 osób^[8].

We wsi znajduje się Szkoła Podstawowa im Obrońców Westerplatte.

Mieszkańcy wsi wymieniają jeszcze przysiółek Hermanowo.

Obszar wsi jest podzielony na 3 sołectwa: Gardeja I (zwarty obszar zabudowany byłego miasta), Gardeja II (pol. Szlemno, niem. Garnseedorf), Gardeja III^[9].

Częścią obecnej Gardei III jest dawne Dębno (też Dębniak^[10], niem. Eichbusch^[11] – nazwa nieoficjalna). Przed 1914 było to wybudowanie wsi Garnseedorf (pol. Szlemno, następnie Gardeja II), zamieszkiwane w 1905 przez 55 osób^[12][13].

We wczesnym średniowieczu na tym terenie powstał pruski gródek o charakterze obronnym, który w 1233 został zajęty przez Krzyżaków. W sąsiedztwie istniała osada należąca do biskupów pomezańskich, w 1285 wzmiankowana jako siedziba cystersów. Gardeja otrzymała prawa miejskie ok. 1334 lub wcześniej (zapis z 1334 określa Gardeję jako miasto). Podczas wojny trzynastoletniej miasto zostało poważnie zniszczone przez pożary, od 1525 w Prusach Książęcych. Od połowy XVI wieku Gardeja była siedzibą braci czeskich, od 1657 miasto należało do Brandenburgii, a od 1701 do Prus. W 1883 uruchomiono kolej łączącą Gardeję z Grudziądzem i Malborkiem^[8]. W plebiscycie narodowościowym w Prusach Wschodnich w 1920 98% głosujących w Gardei opowiedziało się za pozostaniem w Niemczech. Z przyczyn komunikacyjnych Polsce przyznano oddaloną od miasta o 2 km stację kolejową na linii Kwidzyn-Grudziądz^[14]. W okresie międzywojennym ulokowano tu placówkę Straży Celnej^[15]. Podczas II wojny światowej zniszczeniu uległo 80% zabudowy, co miało wpływ na odebranie Gardei praw miejskich^[8].

W miejscowości był przystanek kolejowy Gardeja.

Według rejestru zabytków NID^[16] na listę zabytków wpisane są:

• układ urbanistyczny miasta, obecnie wsi, wraz z zespołem budowlanym, 1285-XX w., nr rej.: 156/90 z 22.01.1991
• modernistyczny kościół parafialny pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa, ul. Kwidzyńska, XIV, XVIII w., nr rej.: 500/96 z 2.04.1996
• cmentarz przykościelny, nr rej.: j.w.
• cmentarz rzymskokatolicki, ul. Grudziądzka, pocz. XIX w., nr rej.: 499/96 z 2.04.1996
• kaplica, 1926, nr rej.: j.w.
• brama, nr rej.: j.w.

Ponadto w Gardei znajduje się gotycka wieża z XIV wieku przy kościele pw. św. Józefa.

 Z tym tematem związana jest kategoria: ‎‎Ludzie związani z Gardeją‎.

• Gardeja (stacja kolejowa)
• Parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa w Gardei

• Kalendarz z szematyzmem funkcjonariuszy Straży Celnej na rok 1927, Nakładem Zarządu Internatu imienia dra Władysława Rasińskiego dla Dzieci Funkcjonariuszy Straży Celnej, 1927 .

• Gardeja, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 491 .