Edafon

Edafon – ogólna nazwa organizmów żywych związanych ze glebą, zwłaszcza zamieszkujących jej powierzchniowe poziomy lub środowiska glebopodobne^[1][2]. W węższym ujęciu obejmuje głównie mikroorganizmy i drobne zwierzęta glebowe, a w szerszym także niektóre kręgowce oraz podziemne części roślin^[3]. Edafon uczestniczy w rozkładzie i mineralizacji materii organicznej, współtworzy próchnicę oraz wpływa na strukturę, retencję wodną, przewiewność i żyzność gleby^[2][4].

Zakres pojęcia „edafon” nie jest całkowicie jednolity. W ujęciu węższym oznacza on przede wszystkim mikroorganizmy oraz drobne zwierzęta stale albo okresowo przebywające w glebie jako swoim naturalnym środowisku^[3]. W ujęciu szerszym termin ten obejmuje również organizmy żyjące głębiej w glebie, w tym niektóre drobne kręgowce, a także podziemne części roślin^[3]. W ekologii lasu pojęcie to bywa odnoszone także do organizmów zasiedlających miejsca glebopodobne, takie jak kompost czy butwiejące pnie drzew^[1].

Edafon tworzą organizmy o różnej wielkości, budowie ciała i przynależności systematycznej^[1][3]. Do jego typowych składników zalicza się bakterie, sinice, grzyby, glony, protisty, nicienie, pierścienice – zwłaszcza dżdżownice i wazonkowce – a także pajęczaki, w tym roztocze, wije, liczne larwy owadów oraz część drobnych kręgowców^[1][3]. Część zwierzęcą edafonu określa się jako zooedafon^[5].

Organizmy zaliczane do edafonu najliczniej występują w poziomach powierzchniowych gleby, gdzie znajduje się najwięcej materii organicznej i powietrza potrzebnego większości z nich do życia^[2]. Są one związane nie tylko z typową glebą mineralną, ale również z innymi środowiskami o podobnym charakterze, takimi jak kompost, próchniejące drewno lub zagłębienia pni^[1]. Szczególnie ważnym miejscem aktywności biologicznej jest ryzosfera, czyli strefa bezpośrednio przylegająca do korzeni roślin^[4][6].

Ze względu na stopień związania z glebą organizmy zaliczane do edafonu dzieli się na trzy grupy:^[3]

• geobionty – organizmy stale przebywające w glebie, dla których jest ona podstawowym środowiskiem życia,
• geofile – organizmy związane z glebą tylko w pewnym okresie życia, na przykład rozwojowym,
• geokseny – organizmy żyjące głównie na powierzchni, okresowo penetrujące glebę w poszukiwaniu schronienia lub pokarmu.

Ze względu na wielkość organizmy glebowe można dzielić na:^[6]

• mikrobiotę – obejmującą organizmy niedostrzegalne gołym okiem, takie jak wirusy, bakterie, grzyby, pierwotniaki i glony,
• mezobiotę – obejmującą organizmy o rozmiarach od około 0,2 do 2 mm, między innymi nicienie, wazonkowce, drobne ślimaki, owady bezskrzydłe, wije i roztocze,
• makrobiotę – obejmującą organizmy większe niż 2 mm, na przykład dżdżownice, większe owady, drobne gryzonie i korzenie większych roślin.

Edafon nie stanowi jednorodnej grupy wyłącznie destruentów, lecz tworzy złożoną sieć troficzną gleby^[4]. U jej podstaw znajdują się organizmy autotroficzne, przede wszystkim rośliny oraz sinice, natomiast dalsze poziomy obejmują mikroflorę, organizmy rozdrabniające szczątki organiczne, organizmy roślinożerne, drapieżne, pasożytnicze i tak zwanych inżynierów ekosystemu, którzy przekształcają środowisko glebowe^[4]. Do takich organizmów należą zwłaszcza dżdżownice, których żerowanie i drążenie korytarzy wpływa na porowatość gleby oraz obieg wody^[4].

Edafon jest jednym z najważniejszych biotycznych czynników glebotwórczych^[2][3]. Uczestniczy w rozkładzie szczątków roślinnych i zwierzęcych, w humifikacji oraz mineralizacji substancji organicznej, przez co współdecyduje o tworzeniu się próchnicy i udostępnianiu składników pokarmowych roślinom^[1][2][7]. Aktywność organizmów glebowych wpływa także na tworzenie agregatów glebowych, spulchnianie i napowietrzanie gleby, a tym samym na jej strukturę, właściwości wodne i ogólną żyzność^[2][4]. W ekosystemach leśnych edafon odpowiada za dekompozycję detrytusu gromadzącego się na dnie lasu i stanowi ważny element biocenozy leśnej^[8][9].

W rolnictwie aktywność edafonu ma znaczenie dla utrzymania żyzności i produktywności gleby, gdyż odpowiada za rozkład materii organicznej, przemiany składników mineralnych, wiązanie azotu oraz ograniczanie części patogenów roślinnych^[6][7]. Z tego względu wykorzystuje się preparaty mikrobiologiczne, bionawozy, biostymulatory oraz organizmy wspierające mikoryzę i rozwój systemu korzeniowego roślin^[6][7]. W leśnictwie znaczenie edafonu wiąże się przede wszystkim z obiegiem materii w ekosystemie leśnym, utrzymaniem aktywności biologicznej gleb leśnych oraz wykorzystaniem inokulacji mikoryzowej przy zakładaniu upraw drzewnych^[8][7].

Na stan edafonu niekorzystnie wpływają przekształcenia środowiska glebowego związane z intensywnym użytkowaniem ziemi^[7]. Do najważniejszych zagrożeń należą: nadmierna uprawa roli, usuwanie lub ograniczenie dopływu resztek roślinnych, spadek zawartości materii organicznej, monokultury, nadmierne stosowanie mineralnych nawozów i pestycydów, erozja, zagęszczenie gleby, zasolenie oraz zanieczyszczenie gleby, w tym pozostałościami pestycydów i metalami ciężkimi^[7]. Czynniki te zmniejszają liczebność, aktywność i różnorodność organizmów glebowych, a przez to ograniczają zdolność gleby do zachowania jej funkcji ekologicznych i produkcyjnych^[7].

Zobacz hasło edafon w Wikisłowniku