Chonmage

Chonmage (jap. 丁髷; wymowa (IPA): t͡ɕõ̞mːa̠ɡe̞) – rodzaj tradycyjnej japońskiej fryzury z kokiem, noszony przez mężczyzn. Najbardziej kojarzony jest z okresem Edo (1603–1868) i samurajami, współcześnie noszony przez zawodników sumo i aktorów teatru kabuki^[1][2]. Z czasem chonmage przez swoje powiązania z klasą samurajów stał się symbolem tego stanu.

W tradycyjnej fryzurze chonmage z okresu Edo czubek głowy był wygolony. Pozostałe włosy smarowano olejem i woskiem, następnie wiązano w kucyk, który składano ku górze, tworząc charakterystyczny kok.

Początki chonmage sięgają okresu Heian (794–1185). W tym okresie arystokraci nosili specjalne nakrycie głowy, zgodne z ich rangą, jako część oficjalnego stroju^[3]. Aby stabilniej utrzymać nakrycie głowy na miejscu, włosy wiązali w kok. Na przełomie okresów Sengoku i Edo nastąpiła zmiana w podejściu do męskiego uczesania. Podczas gdy we wcześniejszych okresach bujna fryzura i broda były symbolem męskości (osoby, które nie mogły zapuścić zarostu, były wręcz wyśmiewane)^[4], w okresie Edo zarost i część włosów golono^[3]. Koreańczycy i Chińczycy, a także przybysze z Europy, wśród których brody były wówczas powszechne, traktowani byli przez Japończyków jako barbarzyńcy^[5]. Golenie twarzy i głowy stało się wyznacznikiem nie tylko stanu, lecz także pochodzenia etnicznego^[5]. Podczas wojny japońsko-koreańskiej Japończycy zmuszali koreańskich mieszkańców do golenia brody i głowy na modłę japońską w celu ich asymilacji^[6].

Chonmage miał również wymiar praktyczny. Dla samurajów, od których wywodzi się ten styl uczesania, była to metoda wykorzystania włosów do utrzymania hełmu kabuto na głowie podczas walki, poprawiała wentylację wewnątrz hełmu, a także zapobiegała spadaniu włosów do oczu podczas walki^[2][7]. W przypadku ewentualnych starć, podczas których samuraj nie miał założonego hełmu, utrudniała również przeciwnikowi złapanie za włosy^[8].

W początkowym okresie Edo golenie czubka głowy (sakayaki) stało się wymogiem dla samurajów^[9]. Osoby niższych stanów, jak kupcy czy rzemieślnicy, miały obowiązek golić skronie, rōninowie z kolei, na znak braku posiadania pana, nosili długie rozpuszczone włosy^[3].

W okresie restauracji Meiji, szczególnie nasilenia sakoku w 1853 roku, praktyki klasy samurajów zostały uznane za przestarzałe i nie licujące z nową polityką Japonii, rezygnującą z izolacjonizmu i podkreślania własnej odrębności^[4]. Zmiany dotknęły także kwestie związane z ubiorem i uczesaniem. Wraz z edyktem Dampatsurei, wydanym przez cesarza Meiji w 1871 roku, mężczyźni z klasy samurajów otrzymali nakaz skrócenia włosów i zrezygnowania z chonmage, symbolu ich statusu^[10][11][7]. Przymusowa zmiana stylu uczesania oraz zakaz noszenia broni spotkały się z dużym oporem wśród samurajów, jednak zmiany były nieuniknione, tradycyjne formy uczesania, takie jak chonmage, zostały wyparte przez fryzury w typie państw Zachodu^[11][12][13].