Cherenkov Telescope Array

Cherenkov Telescope Array (w skrócie CTA) – międzynarodowy projekt budowy naziemnych obserwatoriów astronomicznych, przeznaczonych do badań wysokoenergetycznego promieniowania gamma za pomocą techniki obrazowania atmosferycznych błysków promieniowania Czerenkowa. Planowane są dwa obserwatoria, po jednym na każdej półkuli Ziemi, a w skład każdego wejdzie kilkadziesiąt zsynchronizowanych ze sobą wielkich teleskopów optycznych. Rejestrowane przez nie błyski niebieskiego światła pozwolą uzyskiwać informacje o promieniowaniu gamma w zakresie energii od 20 GeV do ponad 100 TeV.

W projekt CTA zaangażowanych jest około 1500 naukowców i inżynierów z 31 krajów świata (w tym duży zespół z Polski), oraz udziałowcy z 11 krajów.^[1]

Projekt CTA zakłada budowę dwóch obserwatoriów, każde z zestawem kilkudziesięciu teleskopów. Jedno z nich zostanie wybudowane na półkuli północnej Ziemi głównie w celu obserwacji obiektów znajdujących się poza Drogą Mleczną. Drugie powstanie na półkuli południowej i będzie przeznaczone do obserwacji licznych, widocznych tam dobrze obiektów w pobliżu centrum naszej Galaktyki. W skład każdego z obserwatoriów będą wchodziły teleskopy o trzech rozmiarach: „małe” teleskopy o średnicy zwierciadła 4 m, „średnie” 12 m i „duże” 24 m. Na lokalizację teleskopów wybrano wyspę La Palma w Hiszpanii, oraz okolice Obserwatorium Paranal w Chile, z czego ten na La Palmie w większości już stoi, a w Chile rozpoczęto już budowę. Koszt projektu w latach 2014-2020 to około 200 mln euro, w tym 5 mln od UE^[2]. Dla porównania, całkowity koszt budowy, wyniesienia na orbitę i obsługi Kosmicznego Teleskopu Hubble’a szacowany jest na 10 miliardów USD^[3].

W Polsce w projekt CTA zaangażowanych jest ponad 70 naukowców i inżynierów z 9 jednostek naukowych, w tym z placówek już wcześniej zaangażowanych w badania promieniowaniu gamma za pomocą obserwatoriów H.E.S.S. i MAGIC. Wszystkie działania inżynieryjne prowadzone są w szerokiej współpracy międzynarodowej, także z polskimi firmami sektora nowoczesnych technologii. Główne zadanie realizowane obecnie w Polsce to całościowa konstrukcja małego teleskopu dla CTA. Decyzja zespołu naukowców o udziale Polski w projekcie CTA została podjęta w roku 2007. Od tego momentu zaangażowanie Polski daje temu krajowi status jednego z głównych uczestników projektu. Koordynatorem Konsorcjum CTA w Polsce jest prof. Michał Ostrowski z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Z inicjatywy Polski, Niemiec i Francji projekt CTA został umieszczony na europejskiej mapie drogowej wielkich infrastruktur badawczych ESFRI. Projekt znajduje się na Polskiej Mapie Drogowej Infrastruktury Badawczej, sporządzonej przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego^[4].

Prace prowadzone w Polsce obejmują:

• projekt i budowę prototypu „małego” teleskopu Czerenkowa o średnicy 4 metrów,
• badania nad lustrami kompozytowymi dla „małych” teleskopów,
• konstrukcję nowatorskiej szybkiej kamery cyfrowej dla „małych” teleskopów,
• badania nad możliwością rekonfiguracji aparatury pomiarowej i wyznaczania momentów wyzwalania kamer (tzw. trigger),
• opracowywanie systemu zapisu, przetwarzania i udostępniania danych zebranych przez teleskopy CTA,
• analiza merytoryczna danych uzyskanych po rozpoczęciu rutynowej pracy obserwatoriów.

• Uniwersytet Jagielloński, Wydział Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej
• Uniwersytet Warszawski, Wydział Fizyki, Obserwatorium Astronomiczne
• Uniwersytet Łódzki, Wydział Fizyki i Informatyki Stosowanej
• Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Wydział Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej
• Uniwersytet Zielonogórski, Wydział Fizyki i Astronomii
• Uniwersytet w Białymstoku, Wydział Fizyki
• Politechnika Warszawska, Wydział Elektroniki i Technik Informacyjnych
• Akademia Górniczo-Hutnicza im. S. Staszica w Krakowie
• Centrum Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika PAN w Warszawie
• Centrum Badań Kosmicznych PAN w Warszawie, Laboratorium Mechatroniki i Robotyki Satelitarnej
• Instytut Fizyki Jądrowej im. H. Niewodniczańskiego PAN w Krakowie
• Narodowe Centrum Badań Jądrowych w Otwocku
• Akademickie Centrum Komputerowe "CYFRONET" w Krakowie

• obserwatorium czerenkowskie H.E.S.S.
• obserwatorium czerenkowskie MAGIC
• promieniowanie Czerenkowa

• Strona Polskiego Konsorcjum CTA

• Strona Polskiego Konsorcjum CTA
• Konferencja pt. Współpraca nauki z przemysłem – projekt CTA
• Pierwsze prototypowe zwierciadło w projekcie CTA wykonane. mechatronics.cbk.waw.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-09-29)].