Branice
Branice (cz. Bránice, niem. Branitz) – miasto w Polsce, położone w województwie opolskim, w powiecie głubczyckim. Siedziba gminy Branice. W Branicach znajduje się m.in. szpital psychiatryczny założony przez biskupa Józefa Natana.
| miasto w gminie miejsko-wiejskiej | |||
 Zabytkowe kamienice przy ul. Głównej | |||
| |||
| Państwo | |||
|---|---|---|---|
| Województwo | |||
| Powiat | |||
| Gmina | |||
| Data założenia |
przed 1278[1] | ||
| Prawa miejskie |
2026 | ||
| Burmistrz |
Sebastian Baca | ||
| Powierzchnia |
12,7936 km² | ||
| Wysokość |
303[2] m n.p.m. | ||
| Populacja (2022) • liczba ludności • gęstość |
| ||
| Strefa numeracyjna |
77 | ||
| Kod pocztowy |
48-140[4] | ||
| Tablice rejestracyjne |
OGL | ||
Położenie na mapie gminy Branice  | |||
Położenie na mapie Polski  | |||
Położenie na mapie województwa opolskiego  | |||
Położenie na mapie powiatu głubczyckiego  | |||
 50°03′02″N 17°47′40″E/50,050556 17,794444[5]
| |||
| TERC (TERYT) |
1602024 | ||
| SIMC |
0491742 | ||
Urząd miejski ul. Słowackiego 348-140 Branice | |||
| Strona internetowa | |||
| BIP | |||
Branice (cz. Bránice, niem. Branitz[6]) – miasto w Polsce, położone w województwie opolskim, w powiecie głubczyckim. Siedziba gminy Branice.
W Branicach znajduje się m.in. szpital psychiatryczny założony przez biskupa Józefa Natana.
Położenie
[edytuj | edytuj kod]Branice leżą nad potokiem Wilżyna (dopływ Opawy), na terenie Nadleśnictwa Prudnik (obręb Prudnik)[7].
Miasto historycznie położone jest na tzw. Morawach Polskich, czyli na obszarze dawnego wikariatu generalnego branickiego. Należało do wydzielonego w 1269 roku z Margrabstwa Moraw czeskiego księstwa opawskiego, które co najmniej od końca XV wieku było już uważane za część Górnego Śląska.
Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski miejscowość leży na Płaskowyżu Głubczyckim[8], u podnóża południowo-wschodniej części Gór Opawskich (Sudety Wschodnie).
Nazwa
[edytuj | edytuj kod]Nazwa miejscowości była przeważnie taka sama. Na przestrzeni lat praktycznie zmieniał się jedynie zapis jej nazwy. W pierwszych źródłach z 1278 roku brzmiała ona Branicz, natomiast w 1377 roku – Brenicz. Nazwa jest patronimiczna i może pochodzić albo od nazwiska Bran albo też od czeskiego słowa brana (polskie brama) lub od czasownika braniti, czyli bronić[1].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Branice po raz pierwszy wzmiankowane zostały w 1278 roku jako Branicz[1], kiedy to należało do wydzielonego w 1269 roku z Margrabstwa Moraw czeskiego księstwa opawskiego, które co najmniej od końca XV wieku było już uważane za część Górnego Śląska.
Od końca XVIII w. wieś posiadała pieczęć gminną, na której wizerunku przedstawiono lemiesz pługa w słup, skrzyżowany z deską, po obu stronach narzędzi sześcioramienna gwiazda[9].
Po wojnach śląskich znalazła się w granicach Prus i powiatu głubczyckiego. Pierwotnie była zamieszkała przez tzw. Morawców, z czasem coraz większa część mieszkańców była niemieckojęzyczna. W 1910 już tylko 18% mieszkańców posługiwało się czeskimi gwarami laskimi[6].
Do głosowania podczas plebiscytu na Górnym Śląsku uprawnione były w Branicach 2072 osoby, z czego 1540, ok. 74,3%, stanowili mieszkańcy (w tym 1454, ok. 70,2% całości, mieszkańcy urodzeni w miejscowości). Oddano 2037 głosów (ok. 98,3% uprawnionych, 100% ważnych głosów); za Niemcami głosowały 2032 osoby (ok. 99,8%), a za Polską 5 osób (ok. 0,2%)[10].
W granicach Polski od końca II wojny światowej. Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 12 listopada 1946[11]. Po drugiej wojnie światowej Morawców uznano za ludność polską i pozwolono im pozostać. Po 1956 nastąpiła fala emigracji do Niemiec[6].
Od grudnia 1945[12] siedziba zbiorowej gminy Branice w powiecie głubczyckim na terenie tzw. Ziem Odzyskanych (tzw. I okręg administracyjny – Śląsk Opolski[13][14]), powierzonym 18 marca 1945 administracji wojewody śląskiego[14][15], a z dniem 28 czerwca 1946 przyłączonym do woj. śląskiego (śląsko-dąbrowskiego)[16][17]. 6 lipca 1950 Branice wraz z całym powiatem głubczyckim weszły w skład nowo utworzonego woj. opolskiego[18].
Po zniesieniu gmin i utworzeniu gromad jesienią 1954, Branice zostały siedzibą władz gromady Branice[19], gdzie pozostały do końca 1972 roku[20]. W związku z kolejną reformą gminną z początkiem 1973 roku, Branice stały się siedzibą reaktywowanej gminy Branice w powiecie głubczyckim w województwie opolskim[21]. W latach 1975–1998 administracyjnie należały do małego województwa opolskiego[22]. 1 stycznia 2026 Branice po raz pierwszy otrzymały status miasta[23].
Demografia
[edytuj | edytuj kod]Branice podlegają pod Urząd Statystyczny w Opolu, oddział w Prudniku[24].
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są[25]:
- kościół par. pw. Wniebowzięcia NMP, ul. Kościelna, z XIII wieku, XIX/XX w.
- zespół Zakładu Opiekuńczego i domu zakonnego sióstr Maryi Niepokalanej, ob. szpital psychiatryczny, 1898-1933, nr rej.: A-47/2006 z 15.05.2006 :
- kościół szpitalny pw. Świętej Rodziny, 1929-32
- dom zakonny, ob. pawilon szpitalny „J” i plebania, 1929
- kuchnia centralna
- szpital dla kobiet, ob. pawilon szpitalny „D”
- szpital dla sierot, ob. pawilon szpitalny „A”
- szpital dla chorych umysłowo mężczyzn
- izolatka dla chorych zakaźnie
- dom dla mężczyzn, ob. pawilon szpitalny „C”
- dom dla kobiet, ob. pawilon szpitalny „K”
- pierwszy dom sióstr, ob. pawilon szpitalny „B 3”
- budynek instytutu badawczego, 1932-33
- zieleń o charakterze parkowym
- Dom Rekolekcyjny, ob. klasztor sióstr Maryi Niepokalanej, ul. Szpitalna, 1925/26, nr rej.: 2161/87 z 22.05.1987
- park pałacowy, k. XIX, nr rej.: 134/86 z 28.03.1986
Inne zabytki:
- zamek murowany z cegły, istniał tu w średniowieczu nad rzeką Opawą; na jego ruinach zbudowano browar
- pałac otoczony małym parkiem; obiekt niezagospodarowany z dobrze zachowaną kaplicą.
- Wybrane zabytki miasta
-
Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny -
Klasztor Sióstr Niepokalanej Maryi -
Główny gmach Ośrodka Terapii Uzależnień -
Gmach Domu Pomocy Społecznej -
Ruiny pałacu
Warunki naturalne
[edytuj | edytuj kod]W granicach administracyjnych Branic znajduje się płaskie wzgórze o nazwie Plechowa Góra, będące kulminacją Płaskowyżu Głubczyckiego, na której wcześniej stała wieża triangulacyjna. Wysokość względna między dnem dolinki Wilżyny a szczytem Plechowa, w kierunku południowym, na dystansie 1,2 km wynosi 25 m[26].
Transport
[edytuj | edytuj kod]
OSP
[edytuj | edytuj kod]W mieście znajduje się jednostka ochotniczej straży pożarnej. OSP Branice wchodzi w skład Kompanii Gaśniczej „Prudnik”[27].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c Branice. [w:] www.branice.pl [on-line]. [dostęp 2018-05-31].
- ↑ Geoportal.gov.pl > Wyszukiwania > Wyszukiwania nazw miejscowości > Identyfikacja > Wyznaczanie wysokości > Numeryczny Model Terenu [1], [dostęp 2024-02-16].
- ↑ NSP 2021: Ludność w miejscowościach statystycznych [online], Bank Danych Lokalnych GUS, 19 września 2022 [dostęp 2022-10-05].
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 88 [zarchiwizowane 2022-10-26].
- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 10 stycznia 2026, identyfikator PRNG: 9874.
- ↑ a b c Mariusz Kowalski. Morawianie (Morawcy) w Polsce. „Studia z Geografii Politycznej i Historycznej”. 5, s. 115–131, 2016.
- ↑ Bank Danych o Lasach – Mapa [online], bdl.lasy.gov.pl [dostęp 2021-01-23].
- ↑ Regiony fizycznogeograficzne Polski po zmianach z 2018 r. [online], warmaz.pl, 2018 (pol.).
- ↑ Aleksandra Starczewska-Wojnar, Odciśnięta pamięć wspólnoty: prawne i komunikatywne funkcje pieczęci gmin wiejskich na przykładzie zachodnich powiatów rejencji opolskiej w latach 1816–1933, Archiwalne Źródła Tożsamości, Opole: Archiwum Państwowe w Opolu: Uniwersytet Opolski, 2020, s. 282, ISBN 978-83-956475-6-7 [dostęp 2025-09-17] (pol.).
- ↑ Odpis urzędowego dziennika Komisji Międzysojuszniczej Rządzącej i Plebiscytowej na Górnym Śląsku w Opolu „Journal Officiel de Haute-Silésie” Nr. 21 z dnia 7-go maja 1921 r., zawierającego wyniki plebiscytu na Górnym Śląsku.. Katowice: Biuro Sejmu Śląskiego, 1932-10-10, s. 15. [dostęp 2015-02-12]. (fr. • pol.).
- ↑ Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. Nr 142, poz. 262).
- ↑ Rozporządzenie Wojewody Śląsko-Dąbrowskiego z dnia 27 listopada 1945 (Śląsko-Dąbrowski Dziennik Wojewódzki, Nr. 34, Kat, dnia 22 grudnia 1945 r.).
- ↑ Utworzony 14 marca 1945 decyzją Rady Ministrów.
- ↑ a b Andrzej Gawryszewski: Ludność Polski w XX wieku (The population of Poland in the 20th century). Warszawa: Polska Akademia Nauk, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyńskiego, 2005, s. 43–44.
- ↑ Dokumentu podstawy prawnej nie odnaleziono.
- ↑ Dz. U. z 1946 r. Nr 28, poz. 177.
- ↑ Na podstawie ustawy z dnia 11 września 1944 o organizacji i zakresie działania rad narodowych (Dz. U. z 1944 r. Nr 5, poz. 22) oraz dekretu z 23 listopada 1944 o organizacji i zakresie działania samorządu terytorialnego (Dz. U. z 1944 r. Nr 14, poz. 74).
- ↑ Dz. U. z 1950 r. Nr 28, poz. 255.
- ↑ Uchwała Nr VII/19/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu z dnia 4 października 1954 r. w sprawie podziału na gromady powiatu głubczyckiego; w ramach Zarządzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu z dnia 4 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu z dnia 4 października 1954 r. dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu z dnia 27 grudnia 1954 r., Nr. 12, Poz. 68).
- ↑ Wykaz miast, osiedli i gromad: stan z dn. 1 I 1971 r., Cz. 1. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny – Biuro Spisów, 1971.
- ↑ Uchwała Nr XVIII/100/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu z dnia 6 grudnia 1972 w sprawie utworzenia gmin w województwie opolskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu z dnia 11 grudnia 1972 Nr 14, poz. 167).
- ↑ Dz. U. z 1975 r. Nr 16, poz. 91.
- ↑ Dz. U. z 2025 r. poz. 1046.
- ↑ Czy wiesz, że..., [w:] Andrzej Dereń, Polska bardziej polska, „Tygodnik Prudnicki”, 49 (732), Prudnik: Spółka Wydawnicza Aneks, 8 grudnia 2004, ISSN 1231-904X.
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo opolskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 31 grudnia 2025, s. 21.
- ↑ Na podst.: Geoportal.gov.pl > Widok > Zawartość mapy > Obiekty topograficzne; Dane archiwalne > Topografia > Mapy topograficzne > Skany map topograficznych; Identyfikacja > Wyznaczanie wysokości > Numeryczny Model Terenu [2], [dostęp 2024-02-17].
- ↑ Powiat prudnicki zalewa woda. W akcji Kompanie Gaśnicze WOO „Strzelce Opolskie” i „Prudnik” [online], ratownictwo.opole.pl, 14 września 2024 [dostęp 2025-07-07].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Gaworski, Marek. Zamki, pałace i dwory Opolszczyzny, 2007.
- Guerquin Bohdan. Zamki śląskie. Warszawa: Budownictwo i Architektura, 1957.
- Pospiszyl, Benedykt. Branice na starej fotografii.
- Pospiszyl, Benedykt. Branice, Úvalno: turystyczna wizytówka. Branice: Gmina Branice ; Úvalno: Obecní úřad Úvalno, 2010.
- Benedykt Pospiszyl, Bp. Joseph Martin Nathan: Fundacja NMP w Branicach w latach 1904–1949, Branice: ID Project, 2012, ISBN 978-83-934702-0-4, OCLC 827703806.
- Benedykt Pospiszyl, Monografia parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Branicach 1248-2011, Branice: ID Project, 2012, ISBN 978-83-934702-4-2, OCLC 827703801.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Branice, wś, pow. głupczycki, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 352.
| Miasta na prawach powiatu | |
|---|---|
| Miasta powiatowe | |
| Miasta gminne |
