Ar-Rab al-Chali

Ar-Rab al-Chali

الربع الخالي, Ar-Rab’ al-Khali

Ar-Rub’ al-Khali w południowej części Półwyspu Arabskiego
Państwo	Arabia Saudyjska, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Jemen, Oman
Powierzchnia	650 000 km²
Miejscowości	Nadżran
Wysokość	500 m n.p.m.
Rodzaj obiektu	pustynia
Położenie na mapie Azji Ar-Rab al-Chali
20°N 50°E/20,000000 50,000000
Multimedia w Wikimedia Commons

Ar-Rab al-Chali^[1], (arab. الربع الخالي, Ar-Rab‛ al-Khālī) – pustynia piaszczysta w południowej części Półwyspu Arabskiego na terytorium południowo-wschodniej Arabii Saudyjskiej oraz częściowo na terytorium Zjednoczonych Emiratów Arabskich, Jemenu i Omanu.

Największy obszar pustyni piaszczystej na świecie.

Arabska nazwa Ar-Rab‛ al-Khālī oznacza „pustą okolicę” (w dosłownym tłumaczeniu: „pusty kwartał”)^[2][3]. Pochodzenie nazwy nie jest znane – niektórzy badacze upatrują jej źródeł w starej nazwie arabskiej z księgi arabskiego żeglarza i kartografa Ahmada ibn Madżida (1421–1500) a inni w nazwach nadanych przez odkrywców europejskich^[4].

Nieliczni miejscowi Beduini rzadko używają formalnej nazwy arabskiej, nazywając pustynię Ar-Rimal (w dosłownym tłumaczeniu: „piach”)^[5][3].

Ar-Rab al-Chali to pustynia piaszczysta w środkowej części Półwyspu Arabskiego^[6] na terytorium południowo-wschodniej Arabii Saudyjskiej (80% pustyni^[4]) oraz częściowo na terytorium Zjednoczonych Emiratów Arabskich, Jemenu i Omanu^[2]. Granica ze Zjednoczonymi Emiratami Arabskimi została ustalona w 1974 roku, natomiast granice z Omanem na południu i Jemenem na południowym wschodzie pozostają sporne^[5]. Ar-Rab al-Chali zajmuje ok. 25% powierzchni Arabii Saudyjskiej^[2].

Rozciąga się na długości ponad 1200 km a jej szerokość wynosi ok. 500 km^[6]. Z powierzchnią ok. 650 tys. km²^[6][2][4] jest według Encyklopedii Britannica największym ciągłym obszarem pokrytym piaskiem na świecie^[2], natomiast Saudi Geological Survey (SCS) podaje, że jest jednym z największych, ciągłych obszarów pustyni piaszczystej na świecie^[4]. Ar-Rab al-Chali powstała najprawdopodobniej podczas pluwiałów i okresów pomiędzy pluwiałami trzeciorzędu i czwartorzędu^[4].

Na zachodzie pustyni znajdują się wzniesienia sięgające 600 m n.p.m. a piasek jest miałki i miękki, na wschodzie zaś teren opada do 180 m n.p.m. i pokryty jest wydmami, płaskimi połaciami piasku i solniskami^[2]. W południowo-wschodniej części, wzdłuż granicy Omanu, rozciągają się rozległe tereny słonych bagien Umm as-Samim^[5][6].

Podłoże tworzą kredowe i trzeciorzędowe wapienie^[6]. Na pustyni widoczne są wadi – suche koryta starych rzek^[6]. W południowo-wschodniej części znajdują się kratery meteorytowe Wabar^[7].

Na pustyni występują:

• głównie wydmy podłużne – osiągające długość 200 km^[8] i wysokość do 100 m, biegnące równolegle do siebie pomiędzy południowo-zachodnią a północno-wschodnią częścią pustyni; występujące powszechnie w części zachodniej^[4]
• barchany – wysokie, duże wydmy w części północno-wschodniej, osiągające wysokość 150–200 m i długość kilku kilometrów^[4]
• wydmy poprzeczne – wysokie wydmy, o wysokości dochodzącej do 300 m^[6]; w środkowej części pustyni występują masywne wydmy z połączenia wydm poprzecznych biegnących w przeciwnych kierunkach, osiągające ok. 100 m wysokości^[4]
• wydmy gwiaździste – wysokie wydmy w kształcie piramidy, o stromych zboczach, pojedyncze lub powstałe z połączenia kilku wydm, osiągające wysokość 200 m, występujące w południowej i wschodniej części pustyni^[4]

Ar-Rab al-Chali jest jednym z najbardziej suchych regionów świata, praktycznie niezamieszkanym^[2]. Suma roczna opadów wynosi poniżej 100 mm^[6]. W niektórych obszarach pustyni susze trwają ponad dziesięć lat^[5].

Pustynię z rzadka porastają krzewy i trawy – zidentyfikowano jedynie ok. 37 gatunków roślin tam występujących, w większości bylin^[5].

Do niedawana w regionie obserwowano oryksa arabskiego, który wyginął najprawdopodobniej wskutek suszy lub polowań^[4]. Gatunek jest reintrodukowany na terenie Uruk Bani Ma’arid – obszaru chronionego na zachodnim krańcu Ar-Rab al-Chali, gdzie wprowadzono również gazelę górską i czarnoogonową^[9].

Pod pustynią znajdują się bogate złoża ropy naftowej, m.in. Al-Ghawār – największe konwencjonalne pole naftowe na świecie^[2]. Ropa eksploatowana jest intensywnie od lat 50. XX wieku^[5].

Na skrajach pustyni wypasane są wielbłądy^[6].

Region pozostawał przez długi czas niezbadany^[4] i jeszcze nie jest zbyt dobrze poznany^[2]. W pierwszej połowie XX w. przeprowadzono kilka ekspedycji, głównie w poszukiwaniu surowców, m.in. pod kierownictwem D.E. Cheesemana (1923), Burtrama Thomasa (1930), Harry’ego St. Johna Philby’ego (1932) i Wilfreda Thesigera (1945)^[4]. Thomas był pierwszym Europejczykiem, który przeprawił się przez pustynię^[10]. Thesiger przeprawił się przez pustynię dwukrotnie, korzystając z pomocy miejscowych Beduinów, a swoje wrażenia z podróży wydał w 1959 roku w formie książki, którą zatytułował Arabian Sands^[10].

Od 25 lutego do 9 marca 2006 roku Saudi Geological Survey (SCS) przeprowadziła ekstensywne badania pustyni^[4].

W 2012 roku śladami Thesigera udali się Alastair Humphreys i Leon McCarron, którzy podczas wyprawy nakręcili film dokumentalny Into The Empty Quarter^[11][12].