Sancta Sanctorum

Sancta Sanctorum Chiesa di San Lorenzo in Palatio ad Sancta Sanctorum
Apsis met hoofdaltaar van Sancta Sanctorum
Locatie
Land	Italië
Plaats	Rome
Coördinaten	41° 53′ NB, 12° 30′ OL
Gewijd aan	Laurentius van Rome
Kerkprovincie en -genootschap
Denominatie	Rooms-Katholieke Kerk
Bisdom	bisdom Rome
Katholieke rite	Romeinse ritus
Detailkaart
Afbeeldingen
Portaal    Christendom

De Sancta Sanctorum, voluit de Chiesa di San Lorenzo in Palatio ad Sancta Sanctorum, (Nederlands: Kerk van Sint-Laurentius in het Paleis van het Heiligste der Heiligen) is een katholieke kapel in het complex van het Lateraans Apostolisch Paleis, een van de extraterritoriale bouwwerken van de Heilige Stoel in Rome.

Het complex van het Lateraans Paleis bestaat uit het Lateraans Paleis zelf, met aangrenzend de aartsbasiliek Sint-Jan van Lateranen, het Baptisterium van Lateranen en het klooster Chiostro Lateranense, en het San Salvatore alla Scala Santa, een iets noordelijker gelegen gebouw waarin de Sancta Sanctorum en de Scala Sancta zijn geïntegreerd. San Salvatore alla Scala Santa is van het hoofdgebouw gescheiden door een vierbaans-verkeersroute die over het Piazza di San Giovanni in Laterano loopt.

Men bereikt de kapel in dit bouwwerk langs de Scala Sancta (Heilige Trap). Het Sancta Sanctorum was de oorspronkelijke privékapel van het pausdom voordat deze in 1309 naar het Palais des Papes in Avignon verhuisde ten tijde van het pausdom van Avignon, en in 1376 naar het Apostolisch Paleis in Vaticaanstad. De kapel is het enige deel uit het oude Lateraans paleis dat niet werd verwoest tijdens de herbouw van het Paleis in de 16e eeuw onder paus Sixtus V.

De kapel kreeg ergens in de negende eeuw de naam van het Sancta Sanctorum. De spelling is Sancta, de neutrale meervoudsvorm van het Latijnse bijvoeglijk naamwoord "heilig": dit verwijst naar de vele relieken die daar bewaard worden (d.w.z. "de heilige dingen") en naar het Heiligste der Heiligen in Jeruzalem, traditioneel in het Latijn zowel sanctum sanctorum (de enkelvoudsvorm) als sancta sanctorum genoemd.

De kapel is relatief klein en rechthoekig, met een schip van zeven meter lang en een rechthoekige apsis van 2,73 bij 5,85 meter breed. Boven het altaar staat de inscriptie: Non est in toto sanctior orbe locus ("Er is geen heiliger plaats in de hele wereld dan deze").

Het hoofdaltaar bevat een reliekschrijn van cipressenhout, onder het altaar geplaatst door paus Leo III (paus van 795 tot 816). Het zou beenderen van minstens 13 heiligen herbergen (waaraan de kapel de naam "heilig der heiligen" ontleent). De reliekkist zelf wordt beschouwd als de Ark van het Verbond uit de Tempel van Salomo.

In de loop der tijd werden andere relieken toegevoegd, waaronder het cloisonné-geëmailleerde kruis dat werd besteld door paus Paschalis I (paus van 817 tot 824).

De fresco's op het bovenste deel van de kapel en op het gewelf zijn uit de dertiende eeuw. De vier evangelisten zijn afgebeeld op de zeilen, op de muur boven het altaar aan de zijkanten van het raam links is Nicolaas III afgebeeld knielend terwijl hij het model van de kapel aanbiedt met de heiligen Petrus en Paulus aan de zijkant, rechts Christus op een troon met twee engelen. Rechts van de ingang zijn de martelaarschap van Sint Petrus en Sint Paulus afgebeeld, voor het altaar, de steniging van Sint Stefanus en het martelaarschap van Sint Laurentius, de onthoofding van Sint Agnes en Sint Nicolaas die drie arme meisjes aan de hand draagt.

De opus sectile-vloer dateert uit 1278. Deze stijl van geïntarsieerd inlegwerk werd in de 12e eeuw gecreëerd door de familie Cosmati van steenhakkers en in de 13e eeuw breed gekopieerd door heel Rome. De makers worden herinnerd met de inscriptie: Magister Cosmatus fecit hoc opus..

De kapel herbergt ook het Lateranese icoon van Christus Pantocrator, bekend als de Veronica, dat naar verluidt door Sint Lucas is begonnen en voltooid als een acheiropoieta of uronica (wat vertaald kan worden als "beelden niet door mensenhanden gemaakt"), aangezien voltooid door een engel. Andere acheiropoieta zijn onder meer het beeld van het gezicht van Christus dat zich op wonderbaarlijke wijze op het sudarium van Veronica heeft afgedrukt.

De stichter van de kapel is onbekend. Het was oorspronkelijk gewijd ter ere van Sint Laurentius en diende tot de Renaissance als het privéoratorium van de paus. Het bevindt zich op de top van de Scala Sancta (Heilige Trap). De eerste vermelding van de kapel is te vinden in de Liber pontificalis, in de beschrijving van het bewind van paus Stefanus III (regeerde van 768-72). De archeologen Giovanni Marangoni uit de 18e eeuw en Onofrio Panvinio uit de 16e eeuw citeren beiden documenten die de verwerving in 583 door de latere paus Gregorius I tijdens diens periode als apocrisiarius in Constantinopel (579-586) aanhalen van relieken, waaronder een arm van Sint Laurentius, die bewaard waren in de kapel van Sint-Laurentius in het Lateraans Paleis.

De kapel maakte dus al deel uit van het historische, oude Lateraans paleis, het hoofdkwartier van de openbare kantoren van de Romeinse Curie gedurende de Middeleeuwen. Paus Gregorius IV (regeerde van 827-44) liet een privéappartement bouwen nabij de kapel zodat hij daar kon bidden. Later wordt paus Alexander III genoemd als voorzitter van de ceremonie van de voetenwassing. Bij de herbouw van het Lateraans Paleis in opdracht van paus Sixtus V in 1586 werden de kapel en de trappen gespaard bij de afbraak van het oude Paleis.

Zie de categorie Sancta Sanctorum (Rome) van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.