Niccolò Machiavelli

Niccolò Machiavelli
Portret dat Santi di Tito jaren na Machiavelli's dood schilderde
Persoonsgegevens
Geboren	Florence, 3 mei 1469
Overleden	Florence, 21 juni 1527
Land	Florentijnse Republiek
Beroep	schrijver, politicus, historicus, filosoof, politiek theoreticus, militair theoreticus, vertaler, dichter, diplomaat, toneelschrijver
Oriënterende gegevens
Domein	politiek en politieke filosofie, militaire theorie, geschiedenis
Tijdperk	renaissance
Stroming	renaissance-humanisme, politiek realisme, klassiek republicanisme
Beïnvloed door	Xenophon, Plutarchus, Tacitus, Polybios, Cicero, Sallustius, Livius, Thucydides, Plato
Beïnvloedde	Bacon, Hobbes, Harrington, Rousseau, Vico, Gibbon, Hume, Adams, Cuoco, Nietzsche, Pareto, Gramsci, Althusser, Schelling, Negri, Waltz, Spinoza, Diderot, Schmitt
Functies
1498–1512	Tweede kanselier van Florence
Belangrijkste werken
1513-1515	Il Principe
1519	Discorsi
1549	Belfagor
Handtekening
Portaal    Filosofie

Niccolò di Bernardo dei Machiavelli (Florence, 3 mei 1469 – aldaar, 21 juni 1527) was een Florentijnse exponent van de Italiaanse renaissance en geldt als de grondlegger van de moderne politieke wetenschappen. Hij was diplomaat, politiek filosoof, militair strateeg, historicus, dichter, toneelschrijver en humanist. In de periode van de Florentijnse Republiek waarin de Medici hun greep op Florence kwijt waren had hij van 1498 tot 1512 belangrijke posities als secretaris van de Tweede Kanselarij en de Raad van Tien.

Het traktaat De vorst (Il Principe) werd vanwege de controversiële inhoud zijn bekendste boek, maar deze vorstenspiegel, geschreven in de periode 1513–1515, was niet bedoeld voor publicatie en werd pas na zijn dood uitgegeven.

Machiavelli bekleedde vanaf 1498 belangrijke functies. Hij was toen 29 en Florence was sinds vier jaar een republiek, nadat de burgers Pierro de' Medici, de laatste erfelijke Heer van Florence, hadden afgezet. Na het einde van de Eerste Italiaanse Oorlog en kort voor zijn aantreden in mei of juni 1498 was Machiavelli op het Piazza della Signoria ooggetuige van de marteling en terechtstelling van Girolamo Savonarola, de boeteprediker en stichter van de Florentijnse republiek.

De Italiaanse stadstaten beleefden volgens Machiavelli een rampzalige tijd, vooral sinds de Franse koning Karel VIII in 1494 over de Alpen trok en de Italiaanse Oorlogen begon. Het versnipperde Italië stond daar vrijwel machteloos tegenover en de bedreiging bleef tot 1559 duren. In de geschiedenis van het oude Rome, zoals onder andere beschreven door Titus Livius, zag Machiavelli hoe men bedreigingen van buiten kon pareren. De weerslag hiervan is zijn uitgebreide traktaat I Discorsi. Zijn leven lang probeerde Machiavelli Italië aan te sporen om zich te bevrijden van buitenlandse heersers, maar hij had onvoldoende macht, terwijl de machthebbers zijn kennis en inzichten maar deels gebruikten.

Na de afzetting en executie van Girolamo Savonarola, benoemde de raad de 29-jarige Machiavelli tot secretaris van de Tweede Kanselarij van de republikeinse stadstaat. Hij werd tevens secretaris van de Raad van Tien, het voornaamste militaire orgaan van Florence. Deze belangrijke functies, waarvoor hij een laag salaris ontving, bekleedde hij tot 1512. Als hoofd van de Tweede Kanselarij was Machiavelli verantwoordelijk voor vraagstukken aangaande het grondgebied en voor de buitenlandse politiek. Alhoewel hij met zijn speelse natuur in Florence bekendstond om zijn gebrek aan respect voor alles en iedereen, opereerde hij als politicus en diplomaat zeer serieus. Hij was ervan overtuigd dat alleen een sterke staat zijn burgers kan beschermen tegen de constante oorlogen en oorlogsdreiging van Venetië, Napels en de grote mogendheden zoals het Heilige Roomse Rijk, Frankrijk en Spanje.

De burgers van het rijke Florence wilden niet investeren in een eigen leger, zodat de stadstaat militair niet serieus werd genomen door de grote mogendheden. De stad probeerde in de meeste conflicten neutraal te blijven, maar moest meermalen haar vrijheid afkopen met grote geldsommen. Het stadsbestuur wachtte af en koos voor het compromis door elke dreiging af te kopen. Machiavelli begreep dat die situatie niet kon blijven duren: het geld van de weerloze natie zou uiteindelijk niet voldoende zijn om haar te redden. Hij wilde geen huursoldaten, maar een militie, gevormd uit burgers die de republiek trouw zouden zijn.

Ondanks verzet van de adel kreeg Machiavelli via een omweg toestemming van de Grote Raad om manschappen te rekruteren voor een militie, vooral boeren uit de omgeving van de stad. Op 15 februari 1506 liet hij vierhonderd boeren door de straten marcheren in “een wit wambuis, een paar wit-rode kousen en witte baret, schoenen en een ijzeren kuras”. In 1509 slaagde hij erin Pisa te heroveren.

Toen Florence betrokken raakte bij de Oorlog van de Liga van Kamerijk tussen paus Julius II en koning Lodewijk XII van Frankrijk, bleef de stad tegen het advies van Machiavelli in te lang neutraal. Toen de Fransen zich terugtrokken rekenden de troepen van de Heilige Liga met de Florentijnen af en hielpen De Medici opnieuw aan de macht. De overtuigde republikein Machiavelli belandde hierdoor in 1513 in de gevangenis, waar hij gemarteld werd op verdenking van verraad jegens het nieuwe bewind.

Bij een collectieve amnestie werd Machiavelli vrijgelaten en tijdelijk verbannen. Hij trok zich terug op zijn boerderij Sant'Andrea in Percussina aan de weg naar Siena, maar wilde zijn ambt weer terug alsof er niets gebeurd was. Hij was de facto werkloos, uit op herstel en op zoek naar een nieuwe betrekking. Met het doel de nieuwe machthebber De Medici als nieuwe broodheer te behagen, schreef hij een 'sollicitatiebrief' in de vorm van het traktaat Il Principe. In tegenstelling tot de toenmalige doctrine dat een machthebber altijd de weg van de deugd moest bewandelen, wilde hij als politicus vooral een pragmaticus zijn hij benadrukte de politieke ervaringen die hem tot die opstelling gebracht hadden. Men moest goed zijn zolang het kon, maar anders een vos, die de vallen kent en een leeuw die de wolven afschrikt. Avant la lettre schreef hij de eerste goede handleiding voor realpolitik.

Hij stierf zes weken na de beruchte Plundering van Rome in 1527 door de Duitse, veelal lutherse troepen van keizer Karel V tijdens de Oorlog van de Liga van Cognac. Zijn grafmonument bevindt zich in de Santa Croce-basiliek, met opschrift "Tanto nomini nullum par elogium" (geen lof is toereikend voor zo een naam).

Machiavelli schreef niet in het Latijn maar in het Italiaans, meer bepaald het Florentijns of het Toscaans. In de periode 1513–1515 schreef hij Il Principe, dat nog steeds gelezen wordt. Dit boek is in het Nederlands vertaald als De vorst en als De heerser, en het draagt utilitarisme uit: het doel heiligt de middelen. Dit staat ook wel bekend als consequentialistische ethiek, als tegenovergestelde van de deontologische ethiek, die naar de aanvaardbaarheid van daden op zich kijkt. Centraal in Il Principe is het begrip virtù, wat eerder op politieke daadkracht (Latijn: vir) duidt dan op deugd. Prinsen moesten niet te zacht zijn en steeds het belang van de staat voor ogen houden; gesteld voor de keuze tussen geliefd en gevreesd, zou een prins er steeds voor moeten kiezen om gevreesd te zijn. De gevreesde Cesare Borgia wordt als rolmodel met virtù voorgesteld.

Machiavelli's enige tijdens het leven gepubliceerde werk Dell'arte della guerra handelt over militaire wetenschap in al zijn praktische consequenties. Omvangrijker en diepgaander dan Il Principe zijn de Discorsi. De volledige naam van dit meesterwerk is Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio (Verhandelingen over de eerste tien boeken van Titus Livius). Het is niet precies bekend wanneer deze geschreven zijn, maar in elk geval voor 1513, gezien de verwijzing ernaar in hoofdstuk II van Il Principe. Zijn denkbeelden over macht en politiek gelden als voorbeeld van de cynisch-realistische benadering van politieke macht.

Het enige traktaat dat bij Machiavelli's leven in druk verscheen is De krijgskunst (Dell'arte della guerra) uit 1521.

Als diplomaat bewees Machiavelli goede diensten aan zijn meesters. Als militair deskundige speelde hij een beslissende rol in de (tijdelijke) onderwerping van Pisa, de opstandige vazalstad van Florence. Desondanks kon hij het verval niet verhinderen; vijf jaar na zijn dood kwam er een einde aan de positie van Florence als soevereine stadstaat.

Biografen omschrijven Machiavelli's karakter als open en loyaal, scherpzinnig en ook cynisch, onhandig en sociaal zwak. Zijn belangrijkste werk, Il Principe, zorgde voor eeuwige bekendheid en roem, terwijl het niet bedoeld was voor publicatie en min of meer een 'sollicitatiewerk' was om in de gunst te komen van een voorname telg van de regerende Florentijnse familie dei' Medici. Deze vorstenspiegel verscheen pas na zijn overlijden in druk, maar werd het meest invloedrijke en beruchte politieke traktaat ooit.

Machiavelli projecteerde als eerste het principe van regeren als realpolitik, zonder enig godsdienstig of levensbeschouwelijk voorbehoud of uitgangspunt, waarbij voor hem vaststond dat hierin geen zinvolle overtuiging kan bestaan zonder strategische onderbouwing en zonder beredeneerde inschatting van de gevolgen. De Engelse kardinaal Reginald Pole – familielid van koning Hendrik VIII van Engeland – beschouwde Il Principe als een listige aanzet tot politieke zelfmoord door de regerende Medicivorst.

• Machiavellisme (politiek)
• Machiavellisme (psychologie)
• Clizia
• Renaissancefilosofie

Nederlandse vertalingen uit de 20e en 21e eeuw:

• Niccolò Machiavelli, De heerser, vertaald door Frans van Dooren. Amsterdam, Polak & Van Gennep, 1975 (vele herdrukken).
• Niccolò Machiavelli, Discorsi. Gedachten over Staat en Politiek. Vertaald, ingeleid en van aantekeningen voorzien door Paul van Heck. Amsterdam, Ambo, 1997 (5e dr. 2007). Herziene en vermeerderde uitgave: Leiden, Primavera Pers, 2024.
• Niccolò Machiavelli, Il Principe en andere politieke geschriften. Vertaald, ingeleid en van aantekeningen voorzien door Paul van Heck. Amsterdam, Ambo, 2006 (5e dr. 2009).
• Niccolò Machiavelli, De heerser (geïllustreerde editie), Nederlandse vertaling van Gert-Jan Kramer en Chris Mouwen. Kerkdriel: Librero, 2007, ISBN 978-90-5764-867-0
• Niccolò Machiavelli, Toneel en verhalend proza. Mandragola, Clizia, Belfagor. Vertaald, ingeleid en van aantekeningen voorzien door Paul van Heck. Leiden, Primavera Pers, 2010.
• Niccolò Machiavelli, Il Principe. Vertaald, ingeleid en van aantekeningen voorzien door Paul van Heck. Leiden, Primavera Pers, 2019 (3e dr. 2023).

• Maurizio Viroli, Il Sorriso di Niccolò: Storia di Machiavelli, Editori Laterza, 1998/2002 (Ned. editie 'De glimlach van Niccolo': Een biografie van Machiavelli, Mets & Schilt, 2002)
• Steven Kreis, Niccolo Machiavelli, 1469-1527, Lectures on Early Modern European History/historyguide.org.
• Cary Nederman, Niccolò Machiavelli, Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2005.
• Miles J. Unger, Machiavelli. A Biography, Simon&Schuster, 513 blz, 2011
• Niccolò Capponi, An Unlikely Prince. The Life and Times of Machiavelli, Da Capo Press, 2010
• John M. Najemy (ed.), Cambridge Companion to Machiavelli, Cambridge 2010
• Paul Oppenheimer, Machiavelli: A Life beyond Ideology, Continuum, 2011
• Herfried Münkler, Machiavelli - Die Begründung des politischen Denkens der Neuzeit aus der Krise der Republik Florenz, Europäische Verlagsanstalt, 1982)
• Erica Benner, Als een vos - Machiavelli's levenslange zoektocht naar vrijheid, Athenaeum - Polak & van Gennep, 2017

Machiavelli speelt een grote rol in de reeks van de onsterfelijke Nicolas Flamel van de Ierse schrijver Michael Scott. Hij is daarin De Warlock, het onsterfelijke hoofd van de Assemblée Nationale.

• Documentaire: Machiavelli of Hoe de wereld haar onschuld verloor, Hans Keller 1975
• Databank van brieven van Niccolò Machiavelli tussen 1512 en 1527 machiavellianotium.org

Wikiquote heeft een of meer citaten van of over Niccolò Machiavelli.

Mediabestanden die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Niccolò Machiavelli op Wikimedia Commons.