Klassieke oudheid

Periodes uit de westerse geschiedenis
Prehistorie Oudheid Klassieke oudheid Late oudheid Middeleeuwen Vroege middeleeuwen Hoge middeleeuwen Late middeleeuwen Renaissance Nieuwe tijd Vroegmoderne tijd Moderne tijd Eigentijdse geschiedenis
Portaal    Geschiedenis Oudheid

De klassieke oudheid of Grieks-Romeinse oudheid is een historische periode, die in het algemeen wordt aangehouden in de geschiedschrijving van de westerse wereld. Deze bloeiperiode van de Grieks-Romeinse beschaving geldt als het begin van de geschiedenis van de westerse beschaving. Ze strekt zich uit van de archaïsche Griekse periode in de 8e eeuw v.Chr., tot aan de val van het West-Romeinse Rijk, in 476 na Chr. Centraal staat daarbij de geschiedenis van het oude Griekenland en het oude Rome. De klassieke oudheid wordt gevolgd door de middeleeuwen. Sommige historici noemen de overgangstijd tussen oudheid en middeleeuwen de late oudheid, die dan tot ongeveer 600 duurt. De studie van de klassieke oudheid is een belangrijk onderdeel van de filologie.

In de negentiende en twintigste eeuw waren er uitvoerige discussies over de juiste periodisering, maar dit heeft niet tot consensus geleid. De manier van periodiseren wordt voor een groot deel bepaald door de verschillende historiografische tradities.

De Griekse klassieke tijd begint rond 500 v.Chr., en vormt het culturele hoogtepunt binnen de Griekse oudheid. De stadstaat Rome breidde in dezelfde periode zijn grondgebied uit en groeide uit tot de Romeinse republiek. Als einde van de klassieke oudheid gold lange tijd het jaar 476. In dat jaar zette Odoaker, een Germaanse legeraanvoerder, de laatste Romeinse keizer van de westelijke rijkshelft af. Daarmee kwam definitief een einde aan het West-Romeinse Rijk.

De periode tussen 476 en 1453 wordt in het onderwijs, in navolging van de humanisten, het tijdvak van de middeleeuwen genoemd. Uitgaande van het West-Romeinse Rijk, eindigde de oudheid in 476. In het oosten bleef het Byzantijnse of Oost-Romeinse Rijk nog tot 1453 bestaan. Vanuit dit criterium eindigt de oudheid in 1453. Een enkele historicus heeft wel beweerd dat de oudheid pas eindigde in 1806, toen het Heilige Roomse Rijk ophield te bestaan. Het Heilige Roomse Rijk had een keizer, net als de Romeinen.

De klassieke oudheid wordt onderverdeeld in een oud-Griekse en een Romeinse geschiedenis.

De Griekse geschiedenis wordt verder onderverdeeld in achtereenvolgens de:

• archaïsche periode 776–500 v.Chr.
• klassieke periode omstreeks 500–323 v.Chr.
• hellenisme 323–146 v.Chr.
• Romeins Griekenland 146 v.Chr.–395

De Romeinse geschiedenis wordt onderverdeeld naar de opeenvolgende regeringsvormen van het oude Rome:

• Romeins koninkrijk 753–509 v.Chr.
• Romeinse republiek 509–27 v.Chr.
• Romeinse keizerrijk 27 v.Chr.–476

Na de Romeinse verovering van de Griekse wereld bleven de Griekse taal en cultuur grotendeels bestaan, terwijl andere veroverde gebieden een verregaande romanisering ondergingen. Er vond een grootschalige culturele uitwisseling plaats tussen Grieken en Romeinen, onder meer in de wetenschap, de wijsbegeerte en in de literatuur. Er was daarentegen een groot verschil tussen de oud-Griekse en de Romeinse religie. De taal van bestuur en het recht werd het Latijn, maar de voertaal bleef overwegend Grieks. De macht van het Romeinse rijk verschoof in de late oudheid steeds meer naar het oosten, waar Koinè, het Grieks zelfs weer de officiële taal werd. Het Byzantijnse rijk wordt dan ook doorgaans als Grieks omschreven, terwijl het zichzelf 'het Romeinse rijk' bleef noemen.

Het doorgeven van de literatuur uit de klassieke oudheid gebeurde door christelijke en islamitische kopiisten (zie ook vertalingsbeweging) die, ondanks hun reserves bij de heidense geschriften, voldoende het belang ervan onderkenden om er veel van hun tijd in te investeren. De filosofie gold als dienstmaagd van de theologie.^[1] Er waren weliswaar tegenstanders: Tertullianus, Tatianus en Johannes Chrysostomus, maar de meer openen van geest wonnen het pleit: Justinus de Martelaar, Origenes, Clemens van Alexandrië, Basilius van Caesarea, Gregorius van Nazianze en Johannes Damascenus. De moslim Averroes probeerde de leer van Aristoteles met de islam in overeenstemming te brengen. Volgens een ruwe schatting heeft zo'n 10% van de klassieke geschriften de tand des tijds doorstaan.

• vanaf 8e eeuw v.Chr. - Atheense democratie
• 499 v.Chr. - Perzische Oorlogen
• 5e eeuw v.Chr. - Eerste en Tweede Peloponnesische Oorlog
• 4e eeuw v.Chr. - veroveringstochten van Alexander de Grote
• 4e - 1e eeuw v.Chr. - hellenisme
• 4e eeuw v.Chr. - 5e eeuw - Romeinse Republiek
• 3e - 2e eeuw v.Chr. - Punische oorlogen
• 2e - 1e eeuw v.Chr. - Romeinse burgeroorlogen
• 1e eeuw v.Chr. - 4e eeuw - Romeinse Keizerrijk
• vanaf 1e eeuw - opkomst christendom
• 3e eeuw - soldatenkeizers

• H.W. Singor: De Oudheid. Grieken en Romeinen in de context van de wereldgeschiedenis. Ambo/Anthos, 2001. ISBN 9789026313318
• P.J. Reimer, Klassieke oudheid van A tot Z, 2006, ISBN 9789027467157 (oorspr. Prisma Woordenboek der Klassieke oudheid, 1959)
• Christiaan Caspers, Jacqueline Klooster, Inger N.I. Kuin en Bram van der Velden, Muze, vertel – De Griekse en Latijnse literatuur van de oudheid, Amsterdam University Press, 2023, ISBN 9789462987746

Zie de categorie Ancient history van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.